Πρώτα οι σκοπιμότητες{CR} και μετά το πρόσωπο

Ενας από τους στενότερους πρωθυπουργικούς συνεργάτες, με καρέκλα στο τραπέζι του Υπουργικού, έχει περιγράψει τα απαραίτητα για τον επόμενο ΠτΔ χαρακτηριστικά λέγοντας πως πρέπει να είναι πολιτικό πρόσωπο με την ευρύτερη του όρου έννοια, και να έχει γνώσεις διεθνούς δικαίου. Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, πάλι, θέλει μια επανεκλογή Παυλόπουλου λόγω ελληνοτουρκικών γιατί «με το επιστημονικό του κύρος προασπίζει απαρέγκλιτα τα κυριαρχικά δικαιώματα». Αν σε κάτι μοιάζει να συμφωνούν αυτοί οι δυο είναι πως οι σχέσεις με τη γειτονική χώρα πρέπει να αποτελέσουν κριτήριο για την επιλογή εκείνου που θα διεκδικήσει την εκλογή του στο ύπατο πολιτειακό αξίωμα. Η σχετική συζήτηση έχει ξεκινήσει καιρό κι έχει περάσει από διάφορες φάσεις. Σε αυτή που διανύουμε τώρα το πολιτικό σύστημα έχει αφήσει στην άκρη το φύλο του υποψήφιου ΠτΔ κι ασχολείται με τις εθνεγερτικές του ικανότητες. Ως έναν βαθμό είναι λογικό. Τα πρόσωπα που προκρίνονταν για να μπουν στο προεδρικό μέγαρο υπηρετούσαν πάντα τους συμβολισμούς που ο εκάστοτε πρωθυπουργός μετρούσε ότι τον εξυπηρετούν τη στιγμή που ξεκινούσε η διαδικασία της προεδρικής εκλογής. Με άλλα λόγια, τα «απαραίτητα χαρακτηριστικά» διέφεραν ανάλογα με τις συνθήκες. Μια μικρή αναδρομή από το 1980 κι έπειτα το επιβεβαιώνει.

Κωνσταντίνος Καραμανλής

Το 1980 εκλέγεται για πρώτη φορά στο αξίωμα. Μεταπηδά για την ακρίβεια από εκείνο του πρωθυπουργού σε αυτό του ΠτΔ. Το βασικό επιχείρημα για την υποψηφιότητά του είναι φυσικά η ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ που εκείνος έχει πετύχει. Παρ’ όλα αυτά, χρειάστηκαν τρεις ψηφοφορίες. Το ΠΑΣΟΚ απείχε από τη διαδικασία. Το 1990, στην πρώτη φανερή ψηφοφορία για ΠτΔ, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης αγνοεί την ανάγκη συναίνεσης και δεν συμφωνεί στην επανεκλογή Σαρτζετάκη, τον οποίο στηρίζουν ΠΑΣΟΚ και Συνασπισμός. Θέλει υποψήφιο τον Καραμανλή, αλλά εκείνος αρνείται. Η διαδικασία αποβαίνει άκαρπη, η Βουλή διαλύεται. Μετά τις εθνικές κάλπες ο Καραμανλής εκλέγεται τελικά για δεύτερη φορά. Και εδώ οι μικροκομματικές σκοπιμότητες παίζουν σημαντικότερο ρόλο από το πρόσωπο που ενσαρκώνει τον θεσμό – παρότι στην πορεία όλοι αναγνώρισαν τη δυνατότητα του Καραμανλή του πρεσβύτερου να υπερβεί τους λόγους που οδήγησαν στη δεύτερη θητεία του. Οπως και να έχει, τη δεδομένη στιγμή ο Μητσοτάκης είχε επιλέξει Πρόεδρο που πρωτίστως επούλωνε τις πληγές της δεξιάς παράταξης από την εκλογή Σαρτζετάκη και συσπείρωνε το δικό του εκλογικό ακροατήριο.

Χρήστος Σαρτζετάκης

Το 1985 όλα δείχνουν πως ο Ανδρέας Παπανδρέου θα πρότεινε μια επανεκλογή Καραμανλή. Οι γνώστες των παρασκηνίων της εποχής έλεγαν πως οι δυο είχαν μάλιστα συναντηθεί προκειμένου ο πρώτος να ενημερώσει για την πρόθεση του τον δεύτερο. Ωστόσο, αιφνιδιαστικά – ακόμη και για τους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ – ο Παπανδρέου προτείνει τον αρεοπαγίτη Χρήστο Σαρτζετάκη, ο οποίος ήταν ο ανακριτής στη δίκη για τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Η πόλωση της περιόδου των μπλε και πράσινων καφενείων ίσως εξηγεί το γιατί. Ο Σαρτζετάκης υπογραμμίζει την αντίστιξη του Κινήματος με το «κράτος της Δεξιάς». Μέχρι κι οι ψηφοφορίες αποτυπώνουν το τεταμένο κλίμα. Η ΝΔ απείχε. Στην τρίτη και τελευταία εκλέγεται με 180 ψήφους παρά το γεγονός πως στηριζόταν από ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ που είχαν συνολικά 185 έδρες. Στη δεύτερη ο Παπανδρέου είχε δώσει εντολή να τοποθετηθεί λάμπα πάνω από την κάλπη ώστε να φαίνεται το χρώμα των ψηφοδελτίων – γαλάζια για τον Σαρτζετάκη, λευκά για το λευκό. Η ευρεία πολιτική συναίνεση δεν αποτέλεσε το νούμερο ένα προαπαιτούμενο, το άκρως αντίθετο.

Κωστής Στεφανόπουλος

Το 1995 το ΠΑΣΟΚ έχει επιστρέψει στην εξουσία και φυσικά το τελευταίο που επιθυμεί είναι νέες κάλπες εξαιτίας της αδυναμίας του Κοινοβουλίου να εκλέξει ΠτΔ. Τη λύση δίνει ο Αντώνης Σαμαράς προτείνοντας τον Κωστή Στεφανόπουλο. Στην τρίτη ψηφοφορία με τις ψήφους ΠΑΣΟΚ και ΠΟΛΑΝ εκλέγεται. Το 2000 επανεκλέγεται με την έγκριση 269 βουλευτών. Είναι η πρώτη φορά στα μεταπολιτευτικά χρονικά που οι δυο εκπρόσωποι του δικομματισμού συμφωνούν σε Πρόεδρο, καθιερώνοντας έτσι μια παράδοση που τηρήθηκε ακόμη κι από τον Αλέξη Τσίπρα: Ο πρωθυπουργός να προτείνει για ΠτΔ έναν πολιτικό της αντίπαλης παράταξης. Η ΝΔ είχε ενδοιασμούς το 2000 για τον Στεφανόπουλο – αφού είχε αποχωρήσει από το κόμμα για να φτιάξει το δικό του -, αλλά δεν προκάλεσε πρόωρες εκλογές. Ο Στεφανόπουλος, άρα, μπορεί αρχικά να επελέγη σαν κάποιος που βραχυκυκλώνει την Κεντροδεξιά, εν τέλει όμως ήταν εκείνος που έβαλε στη λίστα με τα απαραίτητα χαρακτηριστικά του εκάστοτε υποψηφίου για την προεδρία το συναινετικό προφίλ.

Κάρολος Παπούλιας

Το μοτίβο επαναλαμβάνεται και στην περίπτωση του Κάρολου Παπούλια το 2005. Ο Κώστας Καραμανλής διαλέγει να προτείνει έναν στενό συνεργάτη του Ανδρέα Παπανδρέου. Το ΠΑΣΟΚ τον στηρίζει κι έτσι γίνεται ο έκτος πρόεδρος της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας – με ακόμη μεγαλύτερη πλειοψηφία, 279 βουλευτών από την πρώτη κιόλας ψηφοφορία. Μέχρι σήμερα κατέχει το ρεκόρ ψήφων. Οι κακές γλώσσες της εποχής, πάντως, διατείνονταν ότι η καραμανλική απόφαση ήταν περίπου μονόδρομος, μιας και έπρεπε να βρει μια υποψηφιότητα στην οποία το πολιτικό αντίπαλο δέος δεν θα έλεγε «όχι». Το 2010 ο Γιώργος Παπανδρέου προτείνει την ανανέωση της θητείας του και η υποψηφιότητα αποσπά τις 266 ψήφους των ΠΑΣΟΚ, ΝΔ και ΛΑΟΣ. Αν υπάρχει μια στιγμή που έχει μείνει από τις μέρες του στο προεδρικό, κι έχει δημιουργήσει μοντέλο συμπεριφοράς του ενοίκου του σε κρίσιμες καταστάσεις, ήταν η αντίδρασή του στις διαμαρτυρίες στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου του 2011 στη Θεσσαλονίκη. Αιτία; Είχε διαβαστεί σαν μια απόπειρα του πολιτικού συστήματος να υπερασπιστεί ευθαρσώς τον εαυτό του απέναντι στον λαϊκισμό που ερχόταν.

Προκόπης Παυλόπουλος

Ο ΣΥΡΙΖΑ χρησιμοποιεί την προεδρική εκλογή του 2014 σαν εργαλείο που ανοίγει την πόρτα του Μαξίμου. Τον Φεβρουάριο του 2015, λοιπόν, προσπαθεί να βρει έναν υποψήφιο προερχόμενο από τα σπλάχνα της ΝΔ προκειμένου να διασφαλίσει την πρόσφατα αποκτηθείσα εξουσία του. Τότε κυκλοφορούσε το όνομα του Δημήτρη Αβραμόπουλου. Ωστόσο, προτιμήθηκε ο Προκόπης Παυλόπουλος χάρη στις καραμανλικές περγαμηνές του. Η σχετική τσιπρική ανακοίνωση στην αίθουσα της Γερουσίας είχε προκαλέσει ένα χλιαρότατο χειροκρότημα από τη συριζαϊκή ΚΟ, αλλά ο Παυλόπουλος εξελέγη με 233 ψήφους – από ΣΥΡΙΖΑ, ΝΔ και ΑΝΕΛ. Η υποψηφιότητά του, βέβαια, είχε πλασαριστεί ως μια που δείχνει τη μέγιστη δυνατή συσπείρωση που απαιτείτο ενόψει των διαπραγματεύσεων που θα ξεκινούσε με τους ευρωπαίους εταίρους η πρώτη φορά αριστερά. Στα ατού του οι του ΣΥΡΙΖΑ προσέθεταν και την επισήμανση πως δεν είχε διατελέσει υπουργός μνημονιακών κυβερνήσεων. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, παρεμπιπτόντως, δεν τον ψήφισε και φρόντισε να παρουσιάσει και τρεις λόγους για τους οποίους πίστευε ότι δεν ήταν κατάλληλος για το αξίωμα: «Δεν αντιστάθηκε στις «σειρήνες» του πελατειακού κράτους. Xειρίστηκε με ανεπάρκεια μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις της σύγχρονης ιστορίας μας, τον Δεκέμβριο του 2008. Δεν εκφράζει τη θέση της Ελλάδας στη ενωμένη Ευρώπη με τον τρόπο που εγώ θα επιθυμούσα».