Οι τάσεις μιας δεκαετίας

Εκλεισε την πόρτα πίσω της πριν από λίγες ημέρες η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα και πολλοί ήδη κάνουν λόγο για μια περίοδο που σφράγισε όσο λίγες τον κόσμο της τέχνης κατά μεγάλο ποσοστό με θετικό πρόσημο. Οι σταθμοί πολλοί και διαφορετικοί και δεν θα μπορούσαμε παρά να σταθούμε ενδεικτικά σε ορισμένους.

1. ΡΕΚΟΡ

Το ημερολόγιο έδειχνε 2010 όταν για πρώτη φορά ένα έργο τέχνης πωλήθηκε προς εννιαψήφιο ποσό – το έργο του Πάμπλο Πικάσο «Γυμνό, πράσινα φύλλα και προτομή» προς 106,5 εκατ. δολάρια.  Επτά χρόνια αργότερα θα σημειωνόταν το ρεκόρ όλων των εποχών με τον «Σωτήρα του κόσμου» του Λεονάρντο ντα Βίντσι που άλλαξε χέρια προς 450 εκατ. δολάρια.

2. INSTAGRAM

Επίσης το 2010 εμφανίστηκε το Instagram που έδωσε νέες δυνατότητες δημιουργίας στους καλλιτέχνες και στους επιμελητές, αλλά και αύξησε κατακόρυφα τη δημοτικότητα ορισμένων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γιαγόι Κουσάμα. Η γιαπωνέζα εικαστικός, αν και είχε δημιουργήσει την εγκατάστασή της «Infinity Mirror Room» το 1965 κι έκτοτε είχαν ακολουθήσει πολλές παραλλαγές της, χάρη στις φωτογραφίες που κατέκλυσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έφτασε το 2013 να επισκέπτονται το έργο της 2.500 άτομα ημερησίως για 45 δευτερόλεπτα και να προκαλείται παγκοσμίως «υστερία» για την προσωπικότητα και το έργο της.

3. ΕΜΙΡΑΤΑ

Tα πετροδολάρια των Αραβικών Εμιράτων έκαναν δυναμική είσοδο στον κόσμο της αγοράς τέχνης, με το Κατάρ να κρατά την πρώτη θέση με φημολογούμενο ετήσιο προϋπολογισμό για αγορά νέων έργων περί το ένα δισ. δολάρια. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μόλις μέσα στο 2019 εγκαινιάστηκε το Εθνικό Μουσείο της χώρας, κόστους 434 εκατ. δολαρίων. Ούτε ότι το 2011 διέθεσαν 250 εκατ. δολάρια – το υψηλότερο ποσό που είχε διατεθεί ως τότε για την αγορά έργου τέχνης – ώστε να αποκτήσουν τους «Χαρτοπαίκτες» του Πολ Σεζάν. Τρία χρόνια αργότερα πλήρωσαν 300 εκατ. δολάρια για το «Πότε θα παντρευτείς;» του Πολ Γκογκέν. Και παρόλο που μια δικαστική διαμάχη με συμβούλους τέχνης που ζητούσαν την αμοιβή τους για τη διευκόλυνση της αγοραπωλησίας απέδειξε ότι τελικά η τιμή που ανακοινώθηκε ήταν προς εντυπωσιασμό και η πραγματική συναλλαγή είχε κοστίσει 210 εκατ. δολάρια, ο ρόλος του Κατάρ στη διεθνή αγορά είναι εκείνος του δυνατού παίκτη. Συναγωνιστής των οικονομικά ισχυρών Αράβων εμφανίζεται η Ανατολική Ασία, με το Χονγκ Κονγκ να μεταμορφώνεται στην κυψέλη που θα κεφαλαιοποιήσει τα κέρδη της οικονομίας της ευρύτερης περιοχής, με τη μεγαλύτερη φουάρ παγκοσμίως, την Art Basel, να ιδρύει μια αδελφή έκθεση από το 2013 στο Χονγκ Κονγκ, το οποίο πλέον έχει αναδειχθεί ως το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο δημοπρασιών παγκοσμίως μετά τη Νέα Υόρκη.

4. ΣΥΛΛΟΓΗ ΓΚΟΥΡΛΙΤ

Μία από τις μεγάλες στιγμές που σημάδεψαν τη δεκαετία ήταν η απροσδόκητη αποκάλυψη ενός μουσείου με 1.300 χαμένους θησαυρούς σε ένα διαμέρισμα του Μονάχου το 2012. Πρόκειται για τη συλλογή του Κορνήλιου Γκούρλιτ, ο πατέρας του οποίου σε συνεργασία με τους ναζί είχε αποκτήσει αριστουργήματα με σπουδαίες υπογραφές (ανάμεσά τους Μονέ, Σεζάν, Μανέ, Μουνκ), τα οποία είχαν χαρακτηριστεί ως Εκφυλισμένη Τέχνη. Αργότερα στο σπίτι του στο Ζάλτσμπουγκ εντοπίστηκαν ακόμη 250 καμβάδες τυλιγμένοι σε ρολά.

5. «ΞΕΠΛΥΜΑ» ΜΕΣΩ ΧΟΡΗΓΙΩΝ

Ανατροπή είχαμε και στον τρόπο χρηματοδότησης των μουσείων. Κι ενώ ολοένα διευρύνονται οι τρόποι που τα ιδρύματα επιχειρούν να προσελκύσουν χορηγούς, η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου υπήρξε η πρώτη που γύρισε την πλάτη στις γενναίες χορηγίες της οικογένειας Σάκλερ μετά το σκάνδαλο που προέκυψε και το οποίο ανέδειξε η καταξιωμένη εικαστικός Ναν Γκόλντιν (η οποία δηλώνει και θύμα των προϊόντων της φαρμακοβιομηχανίας των Σάκλερ). Αποδείχθηκε, λοιπόν, ότι οι μεγάλοι χορηγοί μουσείων – από το Λούβρο έως το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης – «ξέπλεναν» μέσω των προσφορών τους προς την τέχνη τα χρήματα που κέρδιζαν από την πώληση οπιούχων παυσιπόνων, τα οποία, αν και κυκλοφορούσαν νόμιμα, προκαλούσαν εθισμό, ακόμη και τον θάνατο των χρηστών. Η απόφαση της Πινακοθήκης του Λονδίνου λειτούργησε ως ντόμινο και οδήγησε στο να διακόψουν πολλά μεγάλα μουσεία – από την Τέιτ έως το Γκούγκενχαϊμ – τη συνεργασία τους με τους άλλοτε μαικήνες τους.

6. ΤΖΕΦ ΚΟΥΝΣ

Μέσα στη δεκαετία έπεσε και ξανανέβηκε στον θρόνο του ο δημιουργός των μεταλλικών γλυπτών που θυμίζουν ζωάκια φτιαγμένα από μπαλόνια, Τζεφ Κουνς. Το 2013 ήταν ο ακριβότερος εν ζωή καλλιτέχνης (βάσει πωλήσεων σε δημοπρασίες) με 58,4 εκατ. δολάρια, θέση που έχασε το 2019 από τον βρετανό ζωγράφο Ντέιβιντ Χόκνι, το έργο του οποίου πωλήθηκε προς 90,3 εκατ. δολάρια. Ο Αμερικανός ξανανέβηκε στον θρόνο του τον περασμένο Μάιο με έναν Λαγό αξίας 91 εκατ. δολαρίων.

Και η νέα δεκαετία που ξεκινά; Σαφώς και δεν μπορεί να διαβάσει κάποιος τη γυάλινη σφαίρα, αλλά βάσει των ως τώρα δεδομένων η Αλίνα Κοέν, συνεργάτρια του περιοδικού της διαδικτυακής πλατφόρμας Artsy, εκτιμά ότι τα μουσεία μετά τα σκάνδαλα των προηγούμενων ετών θα είναι πιο αυστηρά στην επιλογή των στελεχών αλλά και των χορηγών τους. Το Instagram θα εξακολουθήσει να κυριαρχεί, οι μεγάλες γκαλερί να επεκτείνονται με μεγαλύτερες αίθουσες αλλά και νέα παραρτήματα, διεκδικώντας ταυτοχρόνως μερίδιο από τη διαδικτυακή αγορά. Οι επιμελητές θα συνεχίσουν να υιοθετούν την ανάμειξη έργων από διαφορετικές συλλογές για τις εκθέσεις τους επιχειρώντας να διευρύνουν τον διάλογο που έχει ήδη ξεκινήσει ανάμεσα σε έργα διαφορετικών εποχών ή και πολιτισμών, ενώ τέλος εκτιμά πως το εκκρεμές του χρόνου θα επιστρέψει προς την αφαίρεση, αφήνοντας πίσω του την παραστατικότητα.

7. ΑΡΩΜΑ ΓΥΝΑΙΚΑΣ

Ηταν Νοέμβριος του 2014 όταν το έργο της Τζόρτζια Ο’Κίφι «Στραμώνιο / Λευκό Λουλούδι Ν. 1» έγινε το ακριβότερο έργο γυναίκας εικαστικού που έχει πωληθεί ως τώρα, στην τιμή των 44,4 εκατ. δολαρίων, ενώ την άνοδο των γυναικών στην αγορά της τέχνης επιβεβαιώνουν και τα στοιχεία που δίνουν στη δημοσιότητα οι Σόθμπις, βάσει των οποίων στο διάστημα 2012-2018 η αξία των έργων γυναικών δημιουργών έχει αυξηθεί κατά 72,9%. Δικαίωση του παραγνωρισμένου ρόλου του γυναικείου φύλου στην τέχνη ήρθε και διά της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι, καθώς έγινε η πρώτη καλλιτέχνις έργο της οποίας εντάχθηκε στις συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου κατά τα τελευταία 27 χρόνια, ενώ από το 2017 έως το τέλος του 2019 το ρεκόρ της αξίας των έργων της έσπασε τρεις φορές: από 2,9 εκατ. δολάρια που ήταν το 2017 εκτινάχθηκε δύο χρόνια αργότερα στα 5,2 εκατ. δολάρια, ενώ μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στο έργο της ετοιμάζει η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.