Ενας θεατρικός πόλεμος στην Αθήνα του 1896

Ο χαλκέντερος εκδότης-διευθυντής της μακρόβιας Ιστορίας Εικονογραφημένης και πολυσχιδής μελετητής πολιτισμικών θεμάτων και προσωπικοτήτων, με εστίαση στη Ζάκυνθο, το θέατρο και τη λογοτεχνία Διονύσης Ν. Μουσμούτης, εξέδωσε μετά από τη μνημειώδη δίτομη έκδοση Το θέατρο στη Ζάκυνθο τον 19o αιώνα. Μουσική ζωή και λαϊκά θεάματα, 2 τόμ., (Πλέσσας 2018), άλλη μια μονογραφία που αφορά το θέατρο: Ο Διονύσιος Ταβουλάρης, η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου και η «Δούκισσα των Αθηνών», (Πλέσσας 2019). Το βιβλίο μας μεταφέρει μέσω της αλληλογραφίας του έμπειρου θιασάρχη Διονυσίου Ταβουλάρη και της εκκεντρικής πρωταγωνίστριας Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου με τον συγγραφέα της Δούκισσας των Αθηνών, τον Κλέωνα Ραγκαβή, πρεσβευτή και γιο του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, στο έτος των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων, το 1896 στην Αθήνα, όπου οι δύο θεατράνθρωποι φιλοδοξούν να εξασφαλίσουν τα δικαιώματα για το εμβληματικό έργο από τον δραματουργό, κατηγορώντας αλλήλους και στολίζοντας ο ένας τον άλλον με όχι και τόσο ευγενικά επίθετα. Αυτό το βιβλίο, προσφέρει μια κλεφτή ματιά στα παρασκήνια του θεατρικού βίου της πρωτεύουσας και τον ανταγωνισμό των θιάσων προς το τέλος του 19ου αιώνα για το ρεπερτόριο και να εξασφαλίσουν τα «μεγάλα» ονόματα και έργα της εποχής, γιατί η Δούκισσα των Αθηνών είχε μεταφραστεί και στα γερμανικά το 1894 και παρασταθεί σε κεντρική σκηνή της Βιέννης. Η πρεμιέρα της ελληνικής εκδοχής έγινε τελικά στη Φιλιππούπολη, ενώ η έκδοση του ελληνικού κειμένου έγινε μόλις το 1905 στην Αθήνα.

Ο Δ. Ν. Μουσμούτης, λάτρης της ακρίβειας και της λεπτομέρειας την οποία εν γένει «αποθεώνει», διεξάγει πρωτογενή έρευνα σε αρχεία και βιβλιοθήκες για ανέκδοτες πηγές και χειρόγραφα τεκμήρια, φέρνει αυτή τη φορά στο φως μια σειρά από πολύτιμες επιστολές, οι οποίες σχολιάζονται και παρουσιάζονται με εξαντλητικό υπομνηματισμό των κειμενικών αναφορών, προσώπων και πραγμάτων που μνημονεύονται, έτσι ώστε ο αναγνώστης αποκτά μια ζωντανή εικόνα των αντεγκλήσεων μεταξύ των θιάσων και του σφοδρού ανταγωνισμού που επικρατούσε στα θεατρικά σχήματα στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν τα καλύτερα έργα για το ρεπερτόριό τους. Η σχολιασμένη και επεξηγηματική δημοσίευση ανέκδοτης αλληλογραφίας είναι από το πιο απαιτητικά ερευνητικά έργα, των οποίων ο μόχθος και ο χρόνος δεν φαίνεται, γιατί πρέπει να εξακριβωθεί κάθε λεπτομέρεια που αναφέρεται στην προσωπική αυτή επιστολογραφία. Ο εκδότης των επιστολών κατορθώνει με τη σχολιασμένη αυτή έκδοση χειρόγραφης αλληλογραφίας της εποχής, να παρουσιάσει στο αναγνωστικό κοινό ένα απολαυστικό διάβασμα, το οποίο αποκαλύπτει, πέρα από το αυτονόητο ενδιαφέρον για την ιστορική διάσταση ενός θεατρολογικού μελετήματος, πως εν τέλει τα πράγματα, τα ήθη και έθιμα του κόσμου γύρω από τη σκηνή δεν έχουν αλλάξει και τόσο πολύ.

Η βεντέτα της εποχής

Τον αγώνα για το ανέβασμα της σημαδιακής πεντάπρακτης ιστορικής τραγωδίας της κλασικίζουσας δραματουργίας κέρδισε τελικά η βεντέτα της εποχής, η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου, και η λαμπρή παράσταση με υπερβολική σκηνική πολυτέλεια και εντυπωσιακές ιστορικοφανείς ενδυμασίες έγινε τελικά στις 27 Οκτωβρίου 1896 στην Αθήνα και είχε την ανάλογη απήχηση στον Τύπο της εποχής, λίγους μήνες πριν από τον ταπεινωτικό ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Ηταν χωρίς άλλο ένα από τα highlights του έτους των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων και της belle époque εν γένει, που διάνυσε η πρωτεύουσα στη δύση του 19ου αιώνα, σε μια εποχή που ο ελληνικός μοντερνισμός έκανε τα πρώτα βήματά του, με την περίφημη προλογική ομιλία του Γρηγορίου Ξενόπουλου για την παράσταση των Βρικολάκων του Ιψεν το 1895. Εποχή αντιφατική, με το γλωσσικό ζήτημα να είναι σε πλήρη εξέλιξη, τα θέματα της εξωτερικής πολιτική άλυτα, το Μακεδονικό επί θύραις και οι Μεγάλοι Πόλεμοι στον ορίζοντα.

Ολ’ αυτά περνούν μέσα από τις χειρόγραφες γραμμές των πολύ προσωπικών επιστολών τριών διαφορετικών ανθρώπων της εποχής, του διακεκριμένου πρεσβευτή και δραματουργού, του πρωτοπόρου θιασάρχη Ταβουλάρη, από μια άποψη υπήρξε και ο Νέστωρ των μετακινούμενων (ημι)επαγγελματικών θιάσων που αλώνιζαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα  την Ανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια, τη Μικρασία και τον Εύξεινο Πόντο, και της εκκεντρικής πρωταγωνίστριας Παρασκευοπούλου, μιας από τις τρεις μεγάλες βεντέτες των χρόνων αυτών. Η συγγραφική επιδεξιότητα του Διονύση Ν. Μουσμούτη συνδέει τα κείμενα των επιστολών αυτών με τα γεγονότα της στενότερης και ευρύτερης ιστορίας του θεάτρου και τα ιστορικοπολιτικά δεδομένα του αντιφατικού και γοητευτικού ελληνικού fin de siècle. Ο αναγνώστης που φτάνει έως την τελευταία σελίδα του μικρού αυτού βιβλίου, θα το επιβεβαιώσει.

Ο Βάλτερ Πούχνερ είναι επίτιμος καθηγητής του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ

Διονύσης Ν. Μουσμούτης
Ο Διονύσιος Ταβουλάρης, η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου και η «Δούκισσα των Αθηνών»
Εκδ. Πλέσσα, Ζάκυνθος 2019, σελ.: 176
Τιμή: 11,80 ευρώ