Αραβες, αυτοί οι άγνωστοι

Μπορούμε, κατ’ εξαίρεσιν, να ξεκινήσουμε και από την κατακλείδα σε περιπτώσεις όπως οι «Αραβες» του καθηγητή Ιστορίας της Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής της Οξφόρδης Γιουτζίν Ρόγκαν (Eugene Rogan): πρόκειται, λοιπόν, για ένα βιβλίο από αυτά που χωρίς φόβο ο αναγνώστης, ο ερευνητής, ο ιστορικός μπορούν να χαρακτηρίσουν σημείο αναφοράς. Κι αυτό δεν προκύπτει τυχαία. Ηδη με το προηγούμενο βιβλίο του «Η πτώση των Οθωμανών» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2016, μτφ. Ελένη Αστερίου) για τον Μεγάλο Πόλεμο στη Μέση Ανατολή του 1914-1920 είχε δείξει τη βαθιά του γνώση για την επίμαχη περιοχή και την ευρύτερη της Ανατολικής Μεσογείου. Η ματιά του Ρόγκαν θεωρείται αραβοκεντρική, χωρίς όμως να είναι υποκριτικά διακείμενη υπέρ των Αράβων. Ο ιστορικός επιχειρεί να συγκροτήσει ένα σύγχρονο έργο για την εξέλιξη του αραβικού κόσμου: μιας κοινότητας των εθνών που δεν μπόρεσε να εξελιχθεί σε εθνική κοινότητα, όπως επισημαίνει, υποδεικνύοντας ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα στη συγκρότηση του αραβικού κόσμου στη νεότερη εποχή. Ως ένα σημείο φέρεται ότι αποδέχεται ως κλειδί αποκωδικοποίησης τη φράση «Δεν είναι ευχάριστο να είσαι Αραβας» του Σαμίρ Κασίρ, λιβανέζου διανοουμένου που προώθησε μια ατζέντα ειρήνης και συνύπαρξης στον αραβικό κόσμο, μέχρι που δολοφονήθηκε στη Βηρυττό το 2005.

Η αφήγηση στο βιβλίο προηγείται της χρονικής ακολουθίας, όπως είναι πλέον χαρακτηριστικό στην αγγλοσαξονική ιστοριογραφία. Ισως αυτό παρουσιάσει δυσκολίες για έναν αμύητο αναγνώστη ως προς την παρακολούθηση, αλλά σε κάθε περίπτωση δημιουργεί τις  προϋποθέσεις για ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, κάτι που η προαναφερθείσα σχολή έχει αναγάγει σε «τέχνη». Ηδη από την εισαγωγή ο Ρόγκαν δηλώνει ξεκάθαρα την πρόθεσή του, καθώς ξεκινάει από το σήμερα, την «πυροδότηση» της Αραβικής Ανοιξης στην Τυνησία, για να φτάσει στο ιστορικό χθες καταδεικνύοντας με εμφατικό τρόπο ότι οι διαφορετικοί χρόνοι συνδέονται άρρηκτα στην ιστορία των Αράβων. Η ιστορία της Φάιντα Χάμντι, της τυνήσιας αγορανόμου που επέβαλε το πρόστιμο στον 26χρονο υπαίθριο πωλητή Μοχάμεντ Μπουαζίζι, ο οποίος στη συνέχεια αυτοπυρπολήθηκε στην Τύνιδα, είναι το σημείο εκκίνησης του έργου. Μια μικρή ίσως σε άλλο συγκείμενο ιστορία στην οποία θα μπορούσε να πει κάποιος ότι συμπυκνώνονται όλα τα δεινά του αραβικού κόσμου. Εξευτελισμός , ταπείνωση, ασύμμετρη αντίδραση, συχνά έλλειψη ψυχραιμίας στις αντιδράσεις. Ο Ρόγκαν δημιουργεί μια γέφυρα. Αίτιο και αιτιατό εναλλάσσονται σε ένα έξυπνο παιχνίδι χρόνου που εξυπηρετεί τον αφηγηματικό του στόχο. Και έτσι, μέσα από τη μεγάλη ιστορία, μοιάζει να έχει ερμηνευτεί η κατάληξη, όταν ο συγγραφέας θα επιστρέψει στα πρόσφατα γεγονότα: «Η Τυνησία είναι το μοναδικό αραβικό κράτος μετά την επανάσταση της Αραβικής Ανοιξης που διαπραγματεύτηκε μια ειρηνική πολιτική μετάβαση σε μια νέα συνταγματική τάξη πραγμάτων. Μια ενωτική κυβέρνηση στην οποία συμμετείχαν μέλη της αντιπολίτευσης. Τον Οκτώβριο του 2011 οι Τυνήσιοι πήγαν μαζικά στις κάλπες για να εκλέξουν συντακτική συνέλευση για το νέο Σύνταγμα της Τυνησίας. Το ισλαμιστικό κόμμα Ενάχντα, που ήταν εκτός νόμου, εξασφάλισε το μεγαλύτερο ποσοστό. Σε αντίθεση με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους στην Αίγυπτο, δεν επιχείρησε να χρησιμοποιήσει τη δύναμή του στις κάλπες για να κυριαρχήσει στην τυνησιακή πολιτική. Στην Τυνησία οι ισλαμιστές επέλεξαν να συνασπιστούν με δύο κεντρώα και κοσμικά κόμματα. Το νέο Σύνταγμα που υιοθετήθηκε τον Ιανουάριο του 2014 κατοχυρώνει τις κατακτήσεις του επαναστατικού κινήματος καθιερώνοντας τα δικαιώματα των πολιτών και το κράτος δικαίου… Οι κατακτήσεις είναι εύθραυστες… Ομως το εύθραυστο πείραμα της δημοκρατίας… είναι προς το συμφέρον του αραβικού κόσμου και του κόσμου γενικά».

Η κατάκτηση της Αιγύπτου

Η κεντρική αφήγηση ξεκινά από τον 16ο αιώνα και από ένα γνωστό γεγονός, στο οποίο όμως δεν δίνουμε συνήθως ανάλογη σημασία: την κατάκτηση της Αιγύπτου από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, συντρίβοντας την έως τότε διοίκηση των Μαμελούκων. Ο Ρόγκαν δίνει μια εμπεριστατωμένη περιγραφή του αραβικού κόσμου με αντηχήσεις που θα μπορούσαν να φτάσουν ως σήμερα. «Η πτώση των Μαμελούκων άλλαξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία πιθανώς περισσότερο από όσο άλλαξε τον αραβικό κόσμο. Οι κεντρικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν τα Βαλκάνια και η Ανατολία και η πρωτεύουσα, η Κωνσταντινούπολη, συνέδεε τις ευρωπαϊκές και ασιατικές επαρχίες της Αυτοκρατορίας. Οι ίδιοι οι Αραβες ήταν ετερόκλητος λαός και η κοινή αραβική γλώσσα τους διαιρούνταν σε διαλέκτους, οι οποίες καθιστούσαν την αμοιβαία επικοινωνία όλο και δυσκολότερη όσο περισσότερο μεγάλωνε η απόσταση ανάμεσα στους Αραβες της Αραβικής Χερσονήσου, της Εύφορης Ημισελήνου και της Βόρειας Αφρικής. Ενώ οι περισσότεροι Αραβες ήταν (και είναι) σουνίτες μουσουλμάνοι, όπως οι Οθωμανοί Τούρκοι, στα αραβικά εδάφη υπήρχαν ευμεγέθεις μειονοτικές κοινότητες διάφορων μουσουλμανικών δογμάτων και χριστιανικές και εβραϊκές κοινότητες».

Η κατάκτηση της Αιγύπτου κατά τον Ρόγκαν συγκροτεί ένα σημαντικό κεφάλαιο επειδή δίνει βάθος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στα ανατολικά και μεταβάλλει τη δημογραφική της σύνθεση. Ομως δίνει και μια άλλη διάσταση, που βρίσκει αναλογίες και στην ελληνική περίπτωση. Η κατοχή του αραβικού κόσμου επί περίπου 4 αιώνες – καθόλου αναίμακτη, αντίθετα οι Οθωμανοί κατέπνιξαν συχνά στο αίμα εξεγέρσεις Μαμελούκων και Βεδουίνων – είναι σύμφωνα με τον συγγραφέα η βασική αιτία που ο αραβικός κόσμος μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν μπόρεσε να οργανωθεί σε κρατικές δομές. Κατά τον Ρόγκαν, και η σύσταση του ισλαμικού χαλιφάτου είναι μια ανάμνηση εκείνης της Αυτοκρατορίας, ένα όραμα δηλαδή που βασίζεται σε αυτή τη μνήμη, παρότι συχνά ήταν επώδυνη για τον αραβικό κόσμο. Είναι αναπόφευκτο, εξάλλου, να παρατηρήσει κανείς τους συσχετισμούς με τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους: τη μακρά οθωμανική κυριαρχία, την αλυσιτελή προσπάθεια συγκρότησης κράτους, τη δυσκολία του μετασχηματισμού της θρησκευτικής κοινότητας σε εθνική, την παρέμβαση του ξένου παράγοντα. Η σύγχρονη αλλά και νεότερη ελληνική ιστορία συνομιλεί ανοιχτά με την ιστορία του αραβικού κόσμου ως σύνορο και ως γέφυρα σύνδεσης και ένα σύνορο γεωγραφικό και πολιτισμικό. Μια ανοιχτή κουβέντα που το μέλλον θα δείξει την εξέλιξή της.

Ο Ρόγκαν χρησιμοποιεί πλήθος αραβικών πηγών, μαρτυριών και τεκμηρίων ξεκινώντας από το εμβληματικό «Αραβικό ξύπνημα» του Antonius, ενώ η ματιά του κατά την εξιστόρηση είναι ουδέτερη και συχνά αποστειρωμένη συναισθηματικά για να αποφύγει τυχόν οριενταλιστικές προσεγγίσεις – κάτι που καταφέρνει.  Επιτυγχάνει όμως παράλληλα την υπογράμμιση των κομβικών γεγονότων της περιόδου υπό εξέταση. Ο αναγνώστης θα απολαύσει έτσι μια εξιστόρηση πλήρη, λεπτομερή, συμβατική με την έννοια ότι απαντάει σε κάθε απορία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ανοίγεται μπροστά του το ιστορικό πανόραμα του αραβικού κόσμου από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Ο μεγάλος κύκλος που ξεκίνησε από τον 21ο αιώνα και επέστρεψε στον 16ο ξαναφτάνει στα καθ’ ημάς. Στην ίδια γεωγραφική συντεταγμένη απ’ όπου ξεκίνησε, την Τυνησία.

Πέρα από το προφανές και τεράστιο ενδιαφέρον για τον αραβικό κόσμο, το βιβλίο του Γιουτζίν Ρόγκαν βοηθά να κατανοήσουμε και τη διαφορετική διαμόρφωση που έτυχε στη δυτική πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ενα βιβλίο που φωτίζει τη «γειτονιά» μας – αυτήν που συχνά παραβλέπουμε λησμονώντας ότι βρισκόμαστε πιο κοντά σε χώρες όπως η Συρία και η Λιβύη παρά το Βέλγιο και η Δανία. Αξίζει πάντα μια μνεία στις εκδόσεις Αλεξάνδρεια που με συνέπεια και επιμέλεια στηρίζουν τις εκδόσεις εμβληματικών βιβλίων ιστορίας στα ελληνικά.

Ο αραβικός 20ός αιώνας

Λογικά ίσως ο 20ός αιώνας καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του τόμου, με τους πολιτικούς χειρισμούς, τις δολοπλοκίες Αγγλίας και Γαλλίας για την κυριαρχία τους και την εμπλοκή της Ρωσίας να καταλαμβάνουν ξεχωριστό κόμματι στη λεπτομερή και ψύχραιμη ανάλυση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει στην περιγραφή  μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και μέχρι το 1947 όπου παρατίθεται η προσέγγιση του αραβικού κόσμου με τις ΗΠΑ μετά και τη διακήρυξη του προέδρου  Γούντροου Γουίλσον για την αυτοδιάθεση των λαών. Αυτή η προσέγγιση ήρθε ως αντίβαρο στην ανοιχτά αποικιοκρατική διάθεση των Ευρωπαίων που έβλεπαν στο αραβικό μέτωπο ένα νέο πεδίο επέκτασης και εκμετάλλευσης πλουτοπαραγωγικών  πηγών. Η σύγκλιση του αραβικού κόσμου με τον αμερικανικό παράγοντα θα λάβει τέλος το 1947 με την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Τομή που διαρκεί επί της ουσίας ως τις μέρες μας.

H εγκατάλειψη του αποικιοκρατικού πλάνου από τις ευρωπαϊκές χώρες τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 δεν οδήγησε στην υλοποίηση του παναραβικού οράματος όπως αυτό είχε σχηματοποιηθεί μετά τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου – την ίδρυση δηλαδή ενός ενιαίου αραβικού κράτους. Το ξέσπασμα των εθνικισμών οδήγησε στη δημιουργία ξεχωριστών κρατών στον αραβικό κόσμο, μια διαδικασία που είχαν γνωρίσει τα Βαλκάνια περίπου έναν αιώνα  πριν. Θα έλεγε κάποιος ότι υπάρχει και μια αξιοσημείωτη χρονική ακολουθία: πρώτα τα Βαλκάνια κυριαρχήθηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και από εκεί ξεκίνησε και η διαδικασία της πτώσης της. Ο αραβικός κόσμος γνώρισε τη διαδικασία εισόδου των εθνικισμών και μετά μια φάση αποικιοκρατίας που τρέναρε τον μετασχηματισμό του σε πιο σύγχρονες εθνοκρατικές δομές, ενώ βίωσε και αποτυχημένες προσπάθειες, όπως την ήττα του 1948 και την προσπάθεια ενός κοινού αιγυπτιοσυριακού κράτους.

Eugene Rogan
Οι Αραβες
Μτφ. Μενέλαος Αστερίου
Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 723
Τιμή 37,10 ευρώ