Απλή αναλογική και {CR}προεκλογική διαβούλευση{CR}

Σκεπτόμενοι για το ιδανικό εκλογικό σύστημα έχουμε την τάση να ξεκινάμε από το ιδεώδες μιας περιγραφικής αντιπροσώπευσης, που υπαγορεύει όλες οι απόψεις που ενδημούν στην κοινωνία να αντιπροσωπεύονται και να ακούγονται στο Κοινοβούλιο. Το Κοινοβούλιο οφείλει να είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας, ο οποίος ως διαβουλευτικό φόρουμ θα διαμορφώσει τη συλλογική βούληση. Αυτό το ιδεώδες πρέσβευε, για παράδειγμα, ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, και ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ελευθερίας της έκφρασης στην κοινωνία και της αναλογικής εκπροσώπησης στο Κοινοβούλιο. Με θεσμικούς όρους, το ιδεώδες της περιγραφικής αντιπροσώπευσης εκφράζεται μέσα από την απλή αναλογική και την ισοδυναμία ή αλλιώς ουσιαστική ισότητα της ψήφου: δεν αρκεί δηλαδή ο καθένας μας να έχει μία ψήφο, αλλά κάθε ψήφος πρέπει να μετρά στο συνολικό εκλογικό αποτέλεσμα. Την απλή αναλογική είχε εισαγάγει το, και σε άλλα θέματα ιδιαίτερα αισιόδοξο, Σύνταγμα της Βαϊμάρης (1919), ενώ την υποστήριζαν σημαντικές προσωπικότητες του Μεσοπολέμου, όπως ο Χανς Κέλσεν και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου.

Στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, με το σύντομο διάλειμμα του 1989, είχαμε δεχτεί ότι πρέπει να σχετικοποιήσουμε το ιδεώδες της απλής αναλογικής προς όφελος της κυβερνητικής σταθερότητας, αλλά εντός ευλόγων ορίων, όσο και αν υπάρχουν διαφωνίες για το πού βρίσκονται τα όρια αυτά. Με νομικούς όρους: η συνταγματική αρχή της ισοδυναμίας της ψήφου θεμιτά περιορίζεται προς όφελος ενός σκοπού δημοσίου συμφέροντος, όπως είναι η κυβερνητική σταθερότητα. Ωστόσο, ο σκοπός αυτός δεν υπαγορεύεται από απλό ρεαλισμό, αντίθετα ερείδεται στο Σύνταγμα και ειδικότερα στην κοινοβουλευτική αρχή, που θέλει την κυβέρνηση να στηρίζεται διαρκώς από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο τελευταίος εκλογικός νόμος, του οποίου σκοπείται η τροποποίηση, επιχειρεί να αποκαταστήσει το ιδεώδες της περιγραφικής αντιπροσώπευσης σε πιο καθαρή μορφή, και έτσι έχει εισαγάγει το σύστημα της απλής αναλογικής, διατηρώντας πάντως τη ρήτρα αποκλεισμού του 3%.

Μας δίνεται λοιπόν η αφορμή να σκεφτούμε ξανά πάνω στο κλασικό ιδεώδες της περιγραφικής αντιπροσώπευσης και με αυτή την αφορμή θα ήθελα να εκφράσω ορισμένες σκέψεις, που αγγίζουν μάλλον τη συνταγματική πολιτική. Δεν είναι μόνο ο στόχος της κυβερνητικής σταθερότητας και της εύρυθμης λειτουργίας του κοινοβουλευτισμού που οδηγεί στον μετριασμό της απλής αναλογικής. Είναι και η ανάγκη διαφάνειας της δημοκρατικής διαβούλευσης, με την έννοια της ενήμερης διαμόρφωσης της βούλησης του εκλογέα ως προς την πολιτική που πράγματι θα ακολουθηθεί μετά τις εκλογές και που στο δημοκρατικό πολίτευμα δεν μπορεί να αποκλίνει σημαντικά από την προταθείσα προεκλογικά. Μια άλλη, δηλαδή, συνιστώσα της δημοκρατικής αρχής μπορεί, συναρμοζόμενη με την κλασική δημοκρατική επιταγή της περιγραφικής αντιπροσώπευσης, να μας οδηγεί μάλλον σε ένα μετριασμένο αναλογικό σύστημα παρά σε ένα καθαρό. Τι εννοώ με αυτό;

Το εκλογικό σύστημα, εκτός από το εκλογικό αποτέλεσμα, επηρεάζει και τους όρους διεξαγωγής της δημόσιας διαβούλευσης που προηγείται των εκλογών, βασικός άξονας της οποίας είναι η ελεύθερη, άρα και ενήμερη, διαμόρφωση της βούλησης του εκλογέα. Η καθαρή, απλή αναλογική, έχει την τάση να εκτρέφει μιαν ιδεολογική καθαρότητα στα κόμματα, η οποία δεν βοηθά τον εκλογέα να αποφασίσει για το πώς θα ήθελε να κυβερνηθεί, καθώς τείνει να μεταθέτει το ζήτημα των κρίσιμων συναινέσεων, συμβιβασμών και εξισορροπήσεων για μετά τις εκλογές. Αυτό έχει το μειονέκτημα ότι ο εκλογέας δεν έχει την ευκαιρία να τοποθετηθεί επί του «μείγματος» πολιτικής που τελικά θα αποτελέσει την κυβερνητική πολιτική. Τούτο ιδίως στην προοπτική μιας Βουλής με πολλά μικρά κόμματα, ως προς την οποία δεν είναι γνωστό από πριν ποιοι μπορεί να είναι οι κυβερνητικοί εταίροι. Με άλλα λόγια, το εκλογικό σύστημα, για λόγους διαφάνειας του δημοκρατικού διαλόγου, πρέπει να ευνοεί τις συναιρέσεις απόψεων περισσότερο πριν από τις εκλογές παρά μετά από αυτές.

Νομίζω, μάλιστα, ότι αυτή η ανάγκη μετριασμού της απλής αναλογικής μπορεί, κατά ένα μέρος τουλάχιστον, να εξηγηθεί ιστορικά. Η περιγραφική αντιπροσώπευση ιστορικά ανάγεται σε μια εποχή (τον 18ο αιώνα), όπου το εκλογικό δικαίωμα επεκτείνεται βέβαια, χωρίς όμως να υπάρχουν ακόμη κόμματα με τη σύγχρονη του όρου έννοια∙ τέτοια κόμματα, έναν αιώνα μετά, βρίσκονται ακόμη στα σπάργανα, για να ωριμάσουν με την άνοδο της εργατικής τάξης. Με τη διατύπωση των εργατικών αιτημάτων κατά τον Μεσοπόλεμο, για πρώτη φορά εκφράστηκε μια ατζέντα εναλλακτική ως προς τα κλασικά αστικά αιτήματα ή πάντως έντονα μεταρρυθμιστική. Σε αυτό το χρονικό σημείο η κομματική δημοκρατία συνετέλεσε σημαντικά στον εκδημοκρατισμό του αντιπροσωπευτικού συστήματος, γιατί του έδωσε ουσιαστικό περιεχόμενο. Η ουσιαστική εντολή ή εντολή-πλαίσιο, κατά τη φράση του Αριστόβουλου Μάνεση και του Δημήτρη Τσάτσου, δέσμευσε πολιτικά, όχι νομικά, τον βουλευτή στο πλαίσιο αρχών που εκείνος εξήγγειλε προεκλογικά και οι οποίες είχαν παραχθεί από την οργανωμένη κομματική διαβούλευση. Η συνέπεια λοιπόν ήταν ότι ο δημόσιος διάλογος, και στο μέτρο που τον επηρεάζει και το εκλογικό σύστημα, έπρεπε να προσαρμοστεί στην ανάγκη διαμόρφωσης και προβολής προς τον εκλογέα μιας συνολικής πρότασης για τη διακυβέρνηση της πολιτείας, που θα αποτελούσε τη βάση για τη διαμόρφωση της βούλησής του, καθώς και το περιεχόμενο της εντολής-πλαίσιο. Κάτι τέτοιο όμως επιβάλλει την ανάγκη τα διλήμματα και οι συμβιβασμοί να τίθενται επί τάπητος και υπόψη του εκλογέα πριν από τις εκλογές. Αλλωστε, αυτό είναι και το νόημα των εκλογών. Οι εκλογές που απλώς ανοίγουν τη βεντάλια των απόψεων, ενώ οι συμβιβασμοί θα προκύψουν μετεκλογικά, ερήμην του εκλογέα, ανταποκρίνονται μάλλον σε ένα πιο πρώιμο στάδιο δημοκρατικής αντιπροσώπευσης, προ δηλαδή της ωρίμανσης του θεσμού του σύγχρονου κόμματος.

Με τα παραπάνω φαίνεται ότι ο εκλογικός νομοθέτης έχει να λάβει υπόψη του περισσότερες εκφάνσεις εξειδίκευσης της δημοκρατικής αρχής για να παραγάγει μια δίκαιη εκλογική διαδικασία. Από την άλλη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο τρόπος που ένα εκλογικό σύστημα θα εξυπηρετήσει πληρέστερα τη δημοκρατική αρχή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ίδια την πολιτική διαδικασία, καθώς και την πολιτική παράδοση.

Η Βασιλική Χρήστου είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου