Αντιφάσεις

Εχουν περάσει 28 χρόνια από τότε που ο Σάμιουελ Χάντινγκτον είχε προβλέψει τη «σύγκρουση των πολιτισμών». Ο αμερικανός καθηγητής δέχθηκε πολλά πυρά γι’ αυτή τη θεωρία, που είχε στενοχωρήσει και τη χώρα μας καθώς δεν την είχε περιλάβει στον «δυτικό πολιτισμό» (μαζί με τις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη), αλλά στον «ορθόδοξο κόσμο» (μαζί με την πρώην ΕΣΣΔ και τις βαλκανικές χώρες). Ορισμένοι αναλυτές και συγγραφείς θεωρούν ότι στον 21ο αιώνα το σχήμα αυτό έχει πλέον ξεπεραστεί. Και διακρίνουν μια αντιπαράθεση όχι μεταξύ πολιτισμών με την έννοια ομάδων που αποτελούνται από εθνικά κράτη, αλλά μεταξύ «πολιτισμικών κρατών».

Οπως γράφει ο νέος υπεύθυνος της στήλης του Economist «Καρλομάγνος», το κριτήριο δεν είναι πλέον πολιτικό («Τι πιστεύεις;»), αλλά πολιτισμικό («Ποιος είσαι;»). Τα κράτη δεν προστατεύουν πια μεμονωμένα έθνη, αλλά ολόκληρους πολιτισμούς. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, ενδεχομένως οι ΗΠΑ, ακόμη και η Τουρκία.

Στην περιγραφή του πολιτισμικού κράτους ανταποκρίνεται όμως και η Ευρωπαϊκή Ενωση. Ολο και περισσότεροι ευρωπαίοι ηγέτες προτιμούν πλέον να μιλούν για ευρωπαϊκές, όχι για δυτικές αξίες. Το κακό είναι ότι ο καθένας έχει κάτι διαφορετικό στο μυαλό του. Ο Ορμπαν υποστηρίζει πως ο ευρωπαϊκός πολιτισμός απειλείται από τους πρόσφυγες, ο Μακρόν ζητά την ενίσχυση της Ενωσης για να μην ξεπεραστεί από την Κίνα και την Αμερική.

Θα μπορούσε λοιπόν να διαβάσει κι έτσι κανείς τη χθεσινή συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Ο ηγέτης του «αμερικανικού πολιτισμικού κράτους» έχει παντρέψει τον νατιβισμό (τον ξενοφοβικό λαϊκισμό δηλαδή) με την ωμή παραβίαση όλων των κανόνων δικαίου, όπως δείχνει η εντολή του να δολοφονηθεί ένας πολίτης μιας χώρας με την οποία η Αμερική δεν βρίσκεται σε πόλεμο – και μάλιστα στο έδαφος μιας τρίτης χώρας που δεν ζητήθηκε η άδειά της. Ο πρώτος εκπρόσωπος του «ευρωπαϊκού πολιτισμικού κράτους» που τον επισκέφθηκε χθες μετά την εκτέλεση της εντολής αυτής επέλεξε να εκφράσει την υποστήριξή του προς μια «απόφαση που πάρθηκε σε δύσκολες συνθήκες» – κάτι που έχουν αποφύγει να κάνουν η Μέρκελ, ο Μακρόν, ο Σαρλ Μισέλ, ακόμη και ο Τζόνσον – και την ίδια στιγμή να ζητήσει την υποστήριξή του στην επιβολή των κανόνων δικαίου στην Ανατολική Μεσόγειο. Μα δεν είναι αντιφατικό;

Η πολιτική είναι βέβαια γεμάτη αντιφάσεις. Οπως επισημαίνει επίσης ο Economist, η αντικατάσταση του «εθνικισμού», εναντίον του οποίου τόσο πολύ αγωνίστηκε η Ευρώπη, με μια ωμή μορφή «πολιτισμισμού» δεν ακούγεται πολύ καλή ιδέα. Μια σύγκρουση των πολιτισμικών κρατών θα ήταν πολύ σφοδρότερη ακόμη κι από τη σύγκρουση που είχε προβλέψει ο Χάντινγκτον. Το ερώτημα όμως παραμένει, και θα γίνεται οξύτερο όσο αυξάνονται οι πιθανότητες επανεκλογής του Τραμπ: πόσο συγκλίνουν τα συμφέροντα της Αμερικής «του» με τα συμφέροντα της Ευρώπης;