Τέχνη δεν είναι μόνο μουσεία και αυθεντία

Το 2010 η ελληνική συμμετοχή στην Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας παρουσίαζε μια ξύλινη κιβωτό. Ο σχεδιασμός της πρότασης από τον Ζήση Κοτιώνη και τη Φοίβη Γιαννίση έδινε έμφαση στην αρχιτεκτονική της φύσης, της καλλιέργειας του εδάφους. Η τάση που σήμερα δείχνει επιστροφή στις ρίζες, την ύπαιθρο, το άκτιστο περιβάλλον υπήρχε ήδη στην ελληνική συµµετοχή. Σήμερα ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας κάνει μόνο σύντομες διαμονές στο αθηναϊκό κέντρο. Καθώς τη θεωρία της ξύλινης κιβωτού την έχει εφαρμόσει στη δική του ζωή. Αφορμή για τη συνάντησή μας, η ματιά του Φαμπιάνο Μικότσιτς στην αρχιτεκτονική, στις εγκαταστάσεις, στις παρεμβάσεις στο τοπίο και στα εκθεσιακά πρότζεκτ του Ζήση Κοτιώνη. Ο ιταλός θεωρητικός της αρχιτεκτονικής τα παρουσιάζει στην επικείμενη έκδοση ως το σύνολο της δουλειάς του Κοτιώνη τα τελευταία δέκα χρόνια σε έναν ιταλικό εκδοτικό οίκο.

Η Κιβωτός έβαλε τη θεωρία και την αρχιτεκτονική σε αυτό που συμβαίνει τώρα: κλιματική αλλαγή, σημασία στην καλλιέργεια, στον κύκλο της τροφής.

«Ηταν ένα έργο πρόωρο, με την έννοια ότι προέβλεψε από νωρίς τη συζήτηση. Βέβαια πατούσε και στη σύγχρονη θεωρία της Ντόνα Χάραγουεϊ. Αλλά για τα ελληνικά δεδομένα ήταν μπροστά. Μάλιστα θα έλεγα ότι εκείνη την εποχή ο Ρεμ Κούλχαας ως ένας παραγωγός θεωρίας και παραδείγματος στην αρχιτεκτονική εδώ και 30 χρόνια έκανε μεταστροφή το 2012. Και από τη μητρόπολη πέρασε στην ύπαιθρο. Και ακούω ότι φέτος θα κάνει τη μεγάλη έκθεσή του στο ΜoΜΑ πάνω στην ύπαιθρο.

Η δουλειά που κάνουμε και στο πανεπιστήμιο είναι ότι δουλεύουμε πάνω σε αυτή την ιδέα υπέρβασης της σχέσης του κέντρου με την περιφέρεια. Ο φετιχισμός της μητρόπολης της δεκαετίας του ’90 δεν μπορούσε να λάβει υπόψη του αυτό που συνέβη μετά με το Ιντερνετ. Υπήρξε διάχυση των δικτύων, άυλων και υλικών. Κι έτσι έχουμε περάσει από το μοντέλο της πόλης – κέντρου σε μια περιφέρεια μακριά, έχουμε περάσει σε κάτι που είναι δίκτυο και μπορείς να πεις ότι έχει και η περιφέρεια μητροπολιτικά χαρακτηριστικά. Μπορείς να δουλεύεις και να είσαι σε ένα παραδοσιακό χωριό και να προσφέρεις εργασία σε έναν οργανισμό μέσα από τα δίκτυα. Αυτό έκανε και τη δουλειά μας στη Θεσσαλία, στο πανεπιστήμιο, επίκαιρη και προβλεπτική. Δουλεύεις σε μια περιοχή που δεν είναι περιφέρεια αλλά ένα σύνολο πόλεων. Εχεις ένα δίκτυο γνώσης, και στην αρχιτεκτονική και στην τέχνη προσπαθούμε με τους φοιτητές να καταλάβουμε τη νέα συνθήκη αστικότητας μέσα στην ύπαιθρο. Και η ακαδημαϊκή δουλειά γίνεται πάνω στην αστική ύπαιθρο και στην ιδέα της διαμονής σε αυτό το περιβάλλον».

Ενας άλλος τρόπος να δούμε την ύπαιθρο, με όρους πόλης;

«Οι περιφερειακές πόλεις έχουν αλλάξει. Θυμάμαι τη Λάρισα καθώς περνούσα με το τρένο πριν από 20 χρόνια να είναι μια πόλη με πανωσηκώματα που περίμεναν να χτιστούν τα επόμενα. Επήλθε όμως μία φάση εσωτερικής αναμόρφωσης και βελτίωσης των πόλεων. Οι περιφερειακές πόλεις τα τελευταία 15 χρόνια έχουν αλλάξει πολύ περισσότερο από ό,τι η Αθήνα. Λάρισα, Βόλος, Καρδίτσα, Τρίκαλα είναι πολύ σύγχρονες πόλεις και έχουν και μεγέθη σε καλή κλίμακα που συζητιούνται σήμερα. Η συζήτηση και στην Ευρώπη γίνεται για τη σημασία μεγέθους της μεσαίας πόλης (50.000-500.000). Αρα η Θεσσαλία των πέντε ενεργών πόλεων μπορεί να γίνει ένα παράδειγμα. Με πολύ ενεργή επίσης ύπαιθρο, όπου τίθενται πολύ κρίσιμα ζητήματα, για παράδειγμα η λίμνη Κάρλα που ξαναφτιάχνεται, τα νερά του Αχελώου και άλλα περιβαλλοντικά θέματα που δημιουργούν έναν κόμβο προσδοκιών».

Ο κόσμος βλέπει προς την υπερανάπτυξη ή σε πιο ισορροπημένη εξέλιξη τη σχέση του με τη φύση;

«Επιχειρείται, θα έλεγα, μια επαναγενεαλόγηση της αγροτικής παραγωγής με νέους όρους: έξυπνη γεωργία, που ξοδεύει λιγότερο απόθεμα και έχει καλύτερα αποτελέσματα. Στον Βόλο, για παράδειγμα, οι άνθρωποι μπορεί ταυτόχρονα να είναι υπάλληλοι στη ΔΕΗ ή στο πανεπιστήμιο, στο νοσοκομείο, και άλλο τόσο να είναι αγρότες, να ασχολούνται κάποιοι με τη θάλασσα. Επομένως τα σπίτια τους, τα νοικοκυριά τους είναι μικρά εργοστάσια, στα οποία παράγεται και υλικός πολιτισμός με μια έννοια. Και από εκεί άντλησα κάποιες λογικές συναρμογής που εφαρμόζουν οι άνθρωποι, που δεν είναι προϊόν ντιζάιν αλλά προϊόν πρακτικής, μαστορικής.

Σε αυτήν την περιοχή λοιπόν έχει κανείς λόγους για να ξανασκεφτεί την αρχιτεκτονική όχι ως μια δραστηριότητα που παράγει μόνο κελύφη και συνήθως με μια φιλοδοξία να είναι μεγάλα τα κελύφη – όσο μεγαλύτερα τόσο καλύτερα. Αλλά να σκεφτεί την αρχιτεκτονική ως ένα είδος δράσης στον υλικό πολιτισμό. Δηλαδή να μπορεί να δει κανείς τον αρχιτέκτονα σαν έναν agent, σαν έναν δράστη παραγωγής του υλικού πολιτισμού».

Η συζήτησή μας περνάει κάτω και μέσα από καλώδια, αφημένα σκοινιά σε αγροικίες, δεμάτια από άχυρα που μετατρέπονται με μια ξύλινη σανίδα στην επιφάνειά τους σε υπαίθριες τραπεζαρίες για ομαδικές συνευρέσεις για γεύμα. Ολα, δείγματα αρχικά της παρατήρησης του ρυθμού ζωής και των κινήσεων των ανθρώπων που ζούνε κοντά στο φυσικό περιβάλλον και ταυτόχρονα και στον αστικό περίγυρο. Ο Ζήσης Κοτιώνης μελετά και ανακαλύπτει τις νέες προοπτικές της σχέσης μας με τις τεχνολογίες.

«Στη δική μου γενιά μεγαλώσαμε έχοντας παραδειγματικούς αρχιτέκτονες και τις αρχιτεκτονικές τους ως πρότυπα. Σήμερα δεν υπάρχει, γιατί τα παιδιά βλέπουν ένα κτίριο την ημέρα στο Ιντερνετ. Μέσα από την πληροφόρηση είμαστε σε μια συνθήκη πληθώρας όπου καταρρέουν οι εξιδανικεύσεις και τα πρότυπα. Η κατάρρευση των μεγάλων ονομάτων έχει μια καλή πλευρά: ήρθε ένας εκδημοκρατισμός της αρχιτεκτονικής. Μπορεί σήμερα “το παράδειγμα” να είναι ένα μικρό σπίτι στην Αφρική ενός αρχιτέκτονα που δεν θα τον μάθουν όλοι. Ομως, και να είναι πιο ενδιαφέρον, και να προσφέρει στην αρχιτεκτονική περισσότερο από ένα μνημειώδες κτίριο των δυτικών μητροπόλεων. Το βασικό είναι να σκέφτεται κανείς σε μικρή κλίμακα, δηλαδή τα λίγα αντικείμενα. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να δει κανείς την κατάργηση των ορίων ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και την τέχνη. Δεν υπάρχει το αντικείμενο – φετίχ, το ένα και μοναδικό έργο τέχνης ή μοναδικό κτίριο. Αλλά υπάρχουν δυνατότητες να γίνονται πράγματα σε μικρότερη κλίμακα. Νομίζω ότι προς τα εκεί πάμε. Οπως το λέει και ο Μπρούνο Λατούρ, τα αντικείμενα έχουν μια βιογραφία που συνδέεται με τις ζωές των ανθρώπων. Τα λίγα αντικείμενα, το κοντινό, το βιοτεχνικό, η μικρή κλίμακα, το ενδιαφέρον για εμένα είναι να μην έχουν μια απεύθυνση σε μια ελίτ καταναλωτών. Να μην παράγονται δηλαδή ακριβά πράγματα που θα απευθύνονται σε πολύ λίγους, οι οποίοι θα βρίσκονται μέσα στη χαρά τού να απολαμβάνουν ότι είναι πολύ διαφορετικοί και ξεχωρίζουν από τους υπόλοιπους. Αλλά πώς αυτή η διαδικασία να εκδημοκρατίζει την κοινωνία και να αφορά την οικονομία και των πολλών. Οπως συμβαίνει με τη μόδα των βιολογικών προϊόντων. Το πρόβλημα δεν είναι να φτάσουμε σε μια πολύ εξειδικευμένη και ακριβή δίαιτα, αλλά να μιλάμε για ποιοτική δίαιτα που αφορά τους πολλούς».

Και να μιλάμε για την εποχή των επιπτώσεων της ανθρώπινης δραστηριότητας στο περιβάλλον.

«Η Ανθρωπόκαινος (Anthopocene) είναι η συνθήκη μέσα στην οποία συζητούμε όλα αυτά τα θέματα. Είναι αμφισβητούμενος όρος και υπάρχει ένας εναλλακτικός όρος: όχι Anthropocene, αλλά Capitalocene. Δηλαδή η εποχή που η γεωλογία και το κλίμα διαμορφώνονται από το κλίμα και την ανθρώπινη δραστηριότητα, για κάποιους που το αναλύουν και ως οικονομικό φαινόμενο, είναι ταυτόσημη με τον καπιταλισμό. Η καπιταλιστική διαχείριση του περιβάλλοντος μας έχει φέρει σε αυτήν τη συνθήκη της Ανθρωποκαίνου. Οχι γενικά η ανθρώπινη δράση, αλλά ένας συγκεκριμένος τρόπος συστήματος».

Ψάχνουν να βρουν απαλλακτικά στοιχεία:
ο καπιταλισμός φταίει και όχι οι άνθρωποι;

«Μεγάλη συζήτηση. Ποια η δύναμη ενός πολίτη να διαμορφώνει τη γεωλογική συνθήκη σε σχέση με μια μεγάλη εταιρεία; Υπάρχει ένα είδος διάταξης δυνάμεων. Προσωπικά μιλώντας, μένω σε ένα μικρό σπίτι, φυσικά και παράγω σκουπίδια, για το οποίο δεν είμαι καθόλου ευχαριστημένος, αλλά δίπλα μου υπάρχει ένα εργοστάσιο το οποίο καίει ένα εκατομμύριο τόνους σκουπίδια τον χρόνο».

Πόσο αφορά η Ανθρωπόκαινος την αρχιτεκτονική ή την καλλιτεχνική δραστηριότητα;

«Μπαίνουν στη συζήτηση επειδή μια πόλη είναι ένα γεωλογικό μόρφωμα. Αρα την αρχιτεκτονική πρέπει να τη σκεφτόμαστε σαν ένα είδος παρέμβασης στη γεωλογία. Και όσο για την τέχνη, η συνθήκη της Ανθρωποκαίνου θέτει θέματα ευθύνης. Είναι η γνωστή συζήτηση αν η τέχνη έχει αυτονομία ή συνδέεται με πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα. Νομίζω ότι είναι αναπότρεπτο το δεύτερο. Αρα την παραγωγή καλλιτεχνικού έργου πρέπει πάλι να τη σκεφτόμαστε ως ένα έργο διαχείρισης της ύλης. Και για να βάλω και μια φεμινιστική προσέγγιση, να δούμε την τέχνη με όρους φροντίδας. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να μιλάμε για πιο υπεύθυνη στάση της καλλιτεχνικής παραγωγής απέναντι στα ζητήματα της Ανθρωποκαίνου. Το θέτω ανοικτά για να το σκεφτεί κανείς. Γιατί βρισκόμαστε σε ένα σύννεφο πραγμάτων που αλλάζουν και συζητιούνται. Οπότε μήπως πάμε από το πατριαρχικό σχήμα του μικρού θεού – καλλιτέχνη στον καλλιτέχνη ο οποίος φέρνει αυτό που μπορούν να φέρουν και οι άλλοι, αλλά το φέρνει μέσα από προθέσεις φροντίδας. Είναι κάτι που το επεξεργάζομαι ακόμη και δεν ξέρω πού κατευθύνεται. Το πως η τέχνη δεν είναι μόνο υψηλή και αποτελεί περιεχόμενο των μουσείων, αλλά επηρεάζει την καθημερινότητα. Ξανασυζητάμε δηλαδή το κίνημα του Μπάουχαους. Οτι τέχνη δεν είναι μόνο μουσεία και αυθεντία, αλλά διαμόρφωση της καθημερινότητας».