Ολα είναι χιούμορ

Μπορείς να μιλήσεις για τραγικά πράγματα με χιουμοριστικό τρόπο; Νομίζω πως αυτό είναι πάντα ένα συγγραφικό στοίχημα, έστω και αν δεν γράφεις κωμωδία αλλά προσπαθείς απλώς να μπολιάσεις το γραπτό με κάποιες κωμικές καταστάσεις. Νομίζω επίσης πως οι μέτριοι συγγραφείς χρησιμοποιούν περισσότερη μελαγχολία από όση πραγματικά χρειάζεται – μια και η σκοτεινιά της ψυχής συχνά περνιέται για σοβαρό έργο. Ο Νταβίντ Γκρόσμαν ήταν ανέκαθεν ένας στιβαρός, σοβαρός συγγραφέας που δεν επέτρεπε στον εαυτό του ευκολίες όταν η πρώτη του ύλη – το σύγχρονο κράτος του Ισραήλ, οι συγκρούσεις περί το παλαιστινιακό ζήτημα, ο σιωνισμός, το Ολοκαύτωμα και οι επιζώντες του – δεν επιδέχονταν και πολλά χαμόγελα. Αλλωστε έχει χάσει έναν γιο προ ετών στον Λίβανο. Εδώ λοιπόν μας αιφνιδιάζει ολοσχερώς γράφοντας όχι ένα χιουμοριστικό βιβλίο αλλά ένα σοβαρό βιβλίο για το χιούμορ, με όλη την απόλαυση και τη λυτρωτική χαρά που επιφέρει το γέλιο, ειδικά εν μέσω ενός εξελισσόμενου δράματος.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στα δύο; Βεβαίως, γιατί εδώ δεν γελάμε με αστείες καταστάσεις που εφευρίσκει ο συγγραφέας αλλά ο ήρωάς του, ο Ντόβαλε Γκρίνσταϊν, ένας επαγγελματίας κωμικός του σταντ απ. Ο Ντόβαλε είναι ένας τσακισμένος άνθρωπος που απ’ ό,τι διαφαίνεται στη διάρκεια της συγκεκριμένης παράστασης (που μοιάζει να είναι και η τελευταία του) έχει υποστεί τα πάνδεινα από τους συμμαθητές και τον περίγυρό του: φάρσες χοντρές, βία και περιθωριοποίηση, στα οποία προσπαθούσε να ανταποκριθεί ταυτιζόμενος με τους διώκτες του και ωθώντας τη γελοιοποίησή του στα άκρα. Μάλιστα, σε μια φάση απόγνωσης αρχίζει να βαδίζει με τα χέρια και αυτό τού γίνεται δεύτερη φύση. Οποτε νιώθει στριμωγμένος, προτιμά να κάνει ακόμα και μεγάλες διαδρομές με το κεφάλι κάτω και τα πόδια ψηλά, καθώς σε αυτή τη στάση προκαλείς σύγχυση και δεν του έρχεται του άλλου να σε χτυπήσει. Ο Ντόβαλε είναι ταυτισμένος σε μεγάλο βαθμό με τη μητέρα του, μια επιβιώσασα καλλονή από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης με την οποία έχουν τις ιδιαίτερες, προσωπικές ώρες τους, πριν επιστρέψει στο σπίτι ο πατέρας. Αυτός πάλι είναι άλλη μια ταλαιπωρημένη φιγούρα, που βιοπορίζεται μέσω της ανακύκλωσης ή μεταποίησης φτηνόρουχων και προσπαθεί σε όλη του τη ζωή να πιάσει την καλή για να εντυπωσιάσει τη μάλλον αδιάφορη περί αυτά μητέρα. Γίνεται συχνά βίαιος και αδυνατεί να κατανοήσει τον γιο που του έλαχε να έχει.

Ο Ντόβαλε βρίσκει αποκούμπι σε έναν συμμαθητή του, τον Αβισάι Λαζάρ, και τα δυο παιδιά επιστρέφουν μαζί από το σχολείο, συζητούν, μαθαίνουν τη ζωή από τις αμοιβαίες εμπειρίες. Ο Λαζάρ, που συμβαίνει να είναι και ο αφηγητής της ιστορίας, τα έχει πάει καλά στον ενήλικο βίο του. Εχει ανέλθει όλα τα σκαλιά του δικαστικού σώματος και κατά τον χρόνο της αφήγησης είναι συνταξιούχος και χήρος, όταν δέχεται το απρόσμενο τηλεφώνημα του Ντόβαλε. Καθώς οι δυο τους έχουν χαθεί για δεκαετίες ολόκληρες, εκπλήσσεται όταν μαθαίνει ότι ο κωμικός παρακολουθεί όλα αυτά τα χρόνια τις επιτυχίες του στον δημόσιο βίο και ότι θέλει να τον καλέσει σε μια παράσταση στην πόλη Νετάνια, βορείως του Τελ Αβίβ, προκειμένου ο παλιός του φίλος να τον αξιολογήσει. Αρχικά, ο δικαστής είναι απρόθυμος για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχήν έχει ενοχές που δεν προασπίστηκε επαρκώς τον Ντόβαλε όταν δεχόταν επιθέσεις. Επειτα, δεν εμπιστεύεται τους κωμικούς και το χιούμορ ως τέτοιο. Ούτε άλλωστε το συγκεκριμένο είδος τέχνης του σταντ απ τον ελκύει γενικότερα. Ωστόσο θα πάει στην παράσταση και αφού, σε κάμποσες περιπτώσεις θα θελήσει να φύγει, αγανακτισμένος από το χονδροειδές χιούμορ και τις σατιρικές επιθέσεις του καλλιτέχνη κατά των θαμώνων, θα παγιδευτεί ολοσχερώς από το δράμα που εκτυλίσσεται επί σκηνής. Μπροστά του είναι ένας άνθρωπος συντετριμμένος, που παρά το ότι λέει μερικά πολύ έξυπνα αστεία και οι ατάκες του αγγίζουν όλες τις πλευρές του βίου του Ισραήλ, σταδιακά διολισθαίνει σε έναν αυτοοικτιρμό και μια ανασκόπηση του βίου του. Ο δικαστής μπαίνει στο παιχνίδι, διευκρινίζει πράγματα στον αναγνώστη, ανακαλεί εικόνες, αναλύει τι τον είχε κατακτήσει σε αυτό το λιπόσαρκο παιδί που ήξερε να κάνει ερωτήσεις και να ακούει τον άλλο. Κι ενώ το κοινό, αγανακτισμένο που η βραδιά δεν έχει και πολύ χιούμορ, και προδομένο από το ότι ο καλλιτέχνης προβάλλει τις πλέον σκούρες πτυχές της πρόσφατης ιστορίας του εβραϊκού λαού, εγκαταλείπει σταδιακά την αίθουσα, ο Αβισάι Λαζάρ και μια μεσήλικη νάνος μένουν ως το τέλος. Αυτή η τελευταία, μέντιουμ το επάγγελμα, είναι η δεύτερη προσκεκλημένη του κωμικού σε αυτό το τελικό σόου, και αποδεικνύεται ότι είχε ευεργετηθεί από εκείνον όταν ως παιδί κουβαλούσε τη δική της κόλαση λόγω του ύψους της και της όχι ιδιαίτερα ανεπτυγμένης ευφυΐας της. Με αυτήν άλλωστε συνδιαλέγεται όλη τη νύχτα ο καλλιτέχνης και είναι αυτή που αναφωνεί «μα γιατί τα κάνεις όλα αυτά στον εαυτό σου» όταν ο Ντόβελε γρονθοκοπεί τον εαυτό του στη σκηνή. «Μα εσύ ήσουν καλό παιδί» λέει έκπληκτη.

Η απουσία του Θεού

Ενα υπερβολικά μεγάλο τμήμα του βιβλίου αναφέρεται στην προστρατιωτική εκπαίδευση του 14χρονου τότε ήρωα σε ένα στρατόπεδο για νεαρά παιδιά (αγόρια και κορίτσια) στην έρημο της Νεγκέβ, όπου επίσης υφίσταται ποικίλες ταπεινώσεις. Μια μέρα ο Ντόβελε θα ειδοποιηθεί να τα παρατήσει αμέσως για να παραστεί σε μια κηδεία στην Ιερουσαλήμ που στο τέλος της διαδρομής συμβαίνει να είναι της μητέρας του. Το δράμα του μικρού σε όλο αυτό το μαύρο ταξίδι ενηλικίωσης αναδεικνύεται με συγγραφική ευαισθησία, αλλά τραβάει υπερβολικά σε μάκρος. Είναι εκεί όπου ο Ντόβελε μυείται στα ανέκδοτα από τον οδηγό του τζιπ, ο οποίος προσπαθεί να τον παρηγορήσει έτσι με τον τρόπο του, διανοίγοντας έμμεσα και τον μετέπειτα επαγγελματικό του δρόμο. Ετσι κι αλλιώς μεγάλο μέρος του ιδιαίτερου αυτού βιβλίου καταλαμβάνουν τα αστεία, λιγότερο ή περισσότερο προχωρημένα. Το καλύτερο κατά τη γνώμη μου: Ξέρετε πώς αυτοκτονεί ένας άνθρωπος που έχει καβαλήσει το καλάμι; Πηδάει από το εγώ του στο IQ του. Χρήσιμο για ποιητές και άλλους άμετρα φιλόδοξους, υπονοεί ο συγγραφέας. Και ένα άλλο: ο καλύτερος τρόπος, λέει κάποια στιγμή ο Ντόβελε, για να σε εκτιμήσουν σε κάποιο μέρος είναι να μη βρίσκεσαι εκεί. Αυτή δεν ήταν και η ιδέα του Θεού πίσω από την απουσία του στο Ολοκαύτωμα; Βλάσφημο ως το μεδούλι πρέπει να αναγνωρίσει κανείς.

Χαμένοι {LF}στη μετάφραση

Το χιούμορ στο «Ενα άλογο μπήκε σ’ ένα μπαρ» ώρες ώρες θυμίζει Γούντι Αλεν, άλλες τον Πορτνόι του Φίλιπ Ροθ, σαν η εβραϊκή Αμερική να εξοφλά τις οφειλές της προς το κράτος του Ισραήλ. Αλλωστε και η ίδια η ιδέα του σταντ απ αμερικανικής προέλευσης είναι. Εντυπωσιάζει ιδαίτερα, για μια διαιρεμένη κοινωνία που βρίσκεται πρακτικά σε εμπόλεμη κατάσταση, η αυτοκριτική διάθεση και η δηκτικότητα με την οποία ανατέμνονται πτυχές της ιστορίας και της πολιτικής, από τις συρράξεις με τους Αραβες, ως τα Κατεχόμενα, κι ως τον θρησκευτικό φανατισμό. Ατυχώς, μέρος της ευθυβολίας αυτού του χιούμορ χάνεται νομοτελειακά στη μετάφραση, παρά τις αξιοπρεπείς προσπάθειες της καλής και έμπειρης μεταφράστριας Λουίζας Μιζάν (που έχει, μεταξύ άλλων, μεταφράσει Αμος Οζ και το «Στο τέλος της γης» του Γκρόσμαν) να δώσει λύσεις σε αστεία και λογοπαίγνια από τη φύση τους αμετάφραστα. Κρίμα είναι που δεν υπάρχουν επαρκείς σημειώσεις για πρόσωπα και πράγματα για τα οποία πιθανότατα δεν έχει ιδέα ο έλληνας αναγνώστης, αλλά αυτό προφανώς είναι εκδοτική επιλογή. Το βιβλίο, σημειωτέον, κατέκτησε το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ, δικαίως μεταξύ άλλων για την πρωτοτυπία του. Εχετε να κερδίσετε  πολλά, ακόμη και καλά ανέκδοτα για την παρέα.

Νταβίντ Γκρόσμαν
Ενα άλογο μπαίνει σ’ ένα μπαρ
Μτφ. Λουίζα Μιζάν
Ψυχογιός, σελ. 306
Τιμή 15,50 ευρώ
Παρουσιάζεται
στη Θεσ/νίκη, 15/1 στο Public Τσιμισκή και στην Αθήνα, 16/1 στο Public Συντάγματος