Μπετόβεν, ο δύστροπος οπαδός του ανθρώπου

«Αντί να ελέγχετε τα emails σας, ακούστε το δεύτερο μέρος της Ποιμενικής Συμφωνίας του Ludwig van Beethoven. Δώστε στον εαυτό σας λίγο χρόνο και εστιάστε σε αυτό που ακούτε, σαν να ξοδεύατε λίγες στιγμές παρατηρώντας ένα όμορφο δέντρο. Δεν υπάρχει καλύτερη μορφή διαλογισμού. Διαρκεί μόλις 12 λεπτά, όμως θα σας αλλάξει τη ζωή». Αυτή είναι η προτροπή του Iván Fischer (σε πρόσφατο άρθρο του για το περιοδικό The World in 2020), μουσικού διευθυντή της Budapest Festival Orchestra, την οποία ίδρυσε πριν από σχεδόν 40 χρόνια, το 1983, παραμένοντας ως μαέστρος στο τιμόνι της όλα αυτά τα χρόνια. Ο Fischer είναι, στα δικά μου αφτιά, μέσα στους δυο – τρεις καλύτερους ερμηνευτές του Μπετόβεν παγκοσμίως. Τον σκέφτομαι καθώς πάω να συναντήσω τις Λένια Ζαφειροπούλου και Ζωή Ζενιώδη, σε ένα διάλειμμα μεταξύ των εντατικών προβών τους, για το ρεσιτάλ που πρόκειται να δώσουν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το Σάββατο 11 Ιανουαρίου.

«Οι επέτειοι είναι μονάχα μια καλή αφορμή για να ακούμε και να χαιρόμαστε ξανά τα μεγάλα έργα» μού λένε με μια φωνή. Η ιδιομορφία της συναυλίας αυτής είναι, πρώτον, ότι είναι μάλλον η πρώτη που «εορτάζει» τον Μπετόβεν στα καθ’ ημάς, αυτή την τόσο σημαντική επετειακή χρονιά των 250 χρόνων από τη γέννησή του, αλλά δεύτερον – και σημαντικότερο – ότι εκκινεί τους εορτασμούς από ένα μέρος του έργου του που θεωρείται λιγότερο γνωστό και πιο σπάνια παρουσιαζόμενο: τα lieder του – τη μουσική του για τραγούδι. Η Ζαφειροπούλου θα μας τραγουδήσει, συνοδεία της Ζενιώδη, σχεδόν όλα τα τραγούδια – και σίγουρα όλα τα αξιολογότερα – του μεγάλου Γερμανού. Ενας πραγματικός άθλος ερμηνευτικής, να χωρέσεις τόσα απαιτητικά τραγούδια σε ένα ρεσιτάλ! Ξεχωρίζουν τo «An die Hoffnung» (Στην Ελπίδα, opus 94) και κυρίως τα «Adelaide» (Αντελαΐντε, op. 46, 1794-6) και «An die ferne Geliebte» (Στη μακρινή αγαπημένη, op. 98, 1816). Το τελευταίο είναι ένας Liederkreis, ένας «κύκλος τραγουδιών» – το «Kreis» είναι το «ring», ο σαν δαχτυλίδι κύκλος, που μεταφορικά παραπέμπει στο δαχτυλίδι της δέσμευσης δύο αγαπημένων, όχι ο «Zyklus», ο προγραμματικός κύκλος μιας τραγικής τριλογίας, για παράδειγμα. Είναι ο πρώτος σημαντικός Kreis στην ιστορία της νεότερης μουσικής, και ουσιαστικά εγκαινιάζει τη σχετική παράδοση που έδωσε λίγα χρόνια αργότερα και τα αριστουργήματα των Schubert και Schumann. Σχεδόν όλα αυτά τα τραγούδια μιλούν για τον έρωτα, και μάλιστα, μιας που βρισκόμαστε στην αυγή του ευρωπαϊκού Ρομαντισμού, για τον ανεκπλήρωτο έρωτα και τη λαχτάρα του, το χαρακτηριστικό γερμανικό «Sehnsucht» (τίτλος δύο ακόμα τραγουδιών του Μπετόβεν που θα ακούσουμε), το οποίο είναι κάτι αρκετά πιο μελαγχολικό και πονεμένο σε σχέση με τη δική μας ορμητική «λαχτάρα» – πιο εύστοχα, ίσως, θα το λέγαμε «ερωτική νοσταλγία».

Αυτή η νοσταλγία, το «άλγος για νόστο», για επιστροφή σε μια κατάσταση ευτυχίας από την οποία είμαστε αποκλεισμένοι, χαρακτηρίζει ψυχικά μεγάλο μέρος του μουσικού Ρομαντισμού: η ευτυχία, θα λέγαμε σχηματικά, είναι πάντα εκεί όπου δεν είμαστε. Αυτό το μελαγχολικό και περιπαθές credo χαρακτηρίζει και τον Μπετόβεν;

Λέει η Ζαφειροπούλου: «Ο Μπετόβεν, με το ένα μάτι στραμμένο στον αιώνα των Φώτων και με το άλλο στον σκιερό 19ο, στέκει στην κορυφή του λόφου της κλασικής φόρμας. Κοιτά συχνά πίσω, τον αισιόδοξο, φιλόσοφο Διαφωτισμό και τις λουλουδένιες κορδέλες του Ροκοκό· άλλοτε πάλι ατενίζει πέρα μπροστά, τα βόρεια δάση και τη μοναξιά του ατομικιστή Ρομαντισμού. Δικέφαλος αετός, λοιπόν, ο Μπετόβεν, εξού και ο τίτλος που δώσαμε στο ρεσιτάλ μας – “Ψηλά απ’ τον λόφο κατοπτεύω”. Είναι ο πρώτος στίχος από τον κύκλο “Στη μακρινή αγαπημένη”: “Auf dem Hügel sitz ich, spähend” στα γερμανικά, κι είναι σαν να μιλάει ο ίδιος ο συνθέτης, που στέκει («sitz ich», μας λέει) μεταξύ Διαφωτισμού και Ρομαντισμού, ισορροπώντας αριστοτεχνικά ανάμεσα στην κλασική, ευφρόσυνη φωταψία και το ρομαντικό, ηδονικό ημίφως».

Η Ζαφειροπούλου (με λαμπρές σπουδές στη Στουτγάρδη και το Guildhall School of Music and Drama του Λονδίνου, υπότροφος των Ιδρυμάτων Μαρία Κάλλας και Αλέξανδρος Ωνάσης, καταξιωμένη πλέον μετζοσοπράνο, αλλά και δεξιοτέχνις μεταφράστρια και σημαντική ποιήτρια – μια αναγεννησιακή άνθρωπος, για να θυμηθούμε «την Ανθρωπο» της Ζωής Καρέλλη!) και η Ζενιώδη (με εξίσου λαμπρή σταδιοδρομία στη διεύθυνση ορχήστρας, ιδίως σε ορχήστρες της Αμερικής, αλλά και ειδικευμένη accompanist – πιανίστας που συνοδεύει το κλασικό τραγούδι -, επίσης υπότροφος του Συλλόγου των Φίλων της Μουσικής – ο οποίος, υπό τη διεύθυνση του ακάματου διευθυντή του, Αλέξανδρου Χαρκιολάκη, διοργανώνει και την εν λόγω συναυλία – και άρτι εκλεγείσα καλλιτεχνική διευθύντρια του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης – αν και αυτό το τελευταίο ίσως δεν ευδοκιμήσει, μου λέει, για «γραφειοκρατικούς λόγους») είναι και οι δύο λαμπρά δείγματα μιας Ελλάδας που αλλάζει μπροστά στα μάτια μας – πολύ πιο γρήγορα από τους ρυθμούς της εγχώριας μεμψιμοιρίας. Συνομιλούν με τη μεγάλη δυτική παράδοση στη μουσική και τη λογοτεχνία, χωρίς συμπλέγματα ή επαρχιωτισμούς.

Η Ζενιώδη θυμάται τη δασκάλα που την καθοδήγησε στο πιάνο και την πρώτη επαφή με τη μουσική: «Υπήρχε το πιάνο στο σπίτι, γιατί ήμασταν από τη Σμύρνη… η γιαγιά μου – επίσης Ζωή Ζενιώδη! – ήρθε το ’22 μιλώντας μόνο γαλλικά [σ.τ.σ. δεν ήρθε από τη Σμύρνη το είκοσι δύο μόνον ο «πατέρας μου ο Μπάτης», ήρθε και μια ζώσα, θάλλουσα παράδοση του ανήκειν στη Δύση, μια παράδοση εξίσου σημαντική, την οποία δεν πρέπει να αποσιωπούμε ή να αποποιούμαστε]… το ’30 η γιαγιά μου ήταν μπαλαρίνα στην Αθήνα, στη σχολή της Μαντάμ Ρεϊμόν… Αυτό όλο εμένα με οδήγησε στο πιάνο και τελικώς… στα χέρια της Ida Rosencrantz… μ’ έβαλε στο σπίτι της στα 11 και βγήκα στα 19… η Ida ζούσε τότε στην Αθήνα, χήρα του περίφημου Λώρη Μαργαρίτη, διακεκριμένου πιανίστα και συνθέτη από το Αίγιο που, γεννημένος το 1895, έφτασε με τον γιατρό πάτερα του στο Μόναχο, όπου έπαιξε, στην αίθουσα Βάγκνερ, μπροστά στον βασιλιά της Βαυαρίας το 1903, κάνοντας τον Τόμας Μαν να γράψει το διήγημα “Das Wunderkind” (Το παιδί – θαύμα). Υπάρχει, μάλιστα, και βιογραφία του Μαργαρίτη που έγραψε η γυναίκα του και δασκάλα μου, η Ida [σ.τ.σ.: Υπάρχει κάποιος να την εκδώσει σε βιβλίο;]. Ο Μαργαρίτης γνώρισε την Ida στη Θεσσαλονίκη όπου κατέληξε – η Ida ήταν κόρη του (εβραίου) μαέστρου της μπάντας του Δήμου Θεσσαλονίκης. Ο Μαργαρίτης είχε παίξει με τον Schnabel [θρυλικός μπετοβενικός πιανίστας], τον είχε διευθύνει ο Scherchen [εξίσου θρυλικός μαέστρος] στο 4ο κοντσέρτο του Μπετόβεν… ο Μαργαρίτης, μαζί με τη Lotte Lehmann και τον Bruno Walter, φτιάξανε το Mozarteum [του Salzburg] το 1927».

Ακούω άναυδος τη ζώσα ιστορία αυτής της μεγάλης, παλλόμενης αλυσίδας που είναι η ευρωπαϊκή μουσική παράδοση. Είναι μια παράδοση τόσο ευρύχωρη και συγχωρητική, που μπορεί να χωράει τους καλύτερους Γερμανούς και τους καλύτερους Εβραίους πλάι πλάι, συχνά μέσα στον ίδιο άνθρωπο.

Ομως, ως προς την αξία των βιογραφικών πληροφοριών γύρω από τον συνθέτη ή τους παλαιούς ερμηνευτές, η Ζενιώδη διευκρινίζει: «Σημασία έχει το πώς εσύ εμβαθύνεις στην παρτιτούρα, τι πληροφορία λαμβάνεις από την παρτιτούρα καθαρά, γιατί δεν χρειάζεται να ξέρεις αν δυο μέρες πριν είχε πεθάνει η μαμά του». Αυτά διαβάστε τα και ως προειδοποίηση προς όσους θα σπεύσουν να γιορτάσουν τα 250 του Μπετόβεν ασχολούμενοι κυρίως με το ποια ήταν η «Unsterbliche Geliebte» (η «Αθάνατη αγαπημένη») προς την οποία απευθύνει την περίφημη επιστολή του στις 6-7 Ιουλίου του 1812 (είναι άραγε η ίδια με τη «μακρινή αγαπημένη» του Liederkreis που θα ακούσουμε από τις Ζαφειροπούλου – Ζενιώδη;), ή ποιος ακριβώς ήταν ο ρόλος που έπαιξε η προϊούσα κώφωση στην ψυχοσύνθεση του συνθέτη – αν και το δεύτερο είναι ένα σαφώς πιο ενδιαφέρον ερώτημα!

«Ο ερμηνευτής συνδέεται [συναισθηματικά και διανοητικά] με στοιχεία της παρτιτούρας του Μπετόβεν τα οποία αναγνωρίζει και στη δική του ζωή, στις δικές του εμπειρίες» συνεχίζει η Ζενιώδη, για να συμπληρώσει η Ζαφειροπούλου (όπως σε ένα καλό ρεσιτάλ, όπου τραγουδίστρια και πιανίστα ανταλλάσσουν ψυχικές διαθέσεις και σκέψεις αλληλοσυμπλεκόμενες) ότι «ο καλλιτέχνης επιδιώκει και καλλιεργεί μια διεύρυνση του εαυτού του και των εμπειριών του… δεν χρειάζεται, αν παίζεις τον Αμλετ, να σου έχουν συμβεί όλα όσα συμβαίνουν σ’ εκείνον… Αλλά και ο δημιουργός επιδιώκει ένα εύρος για τον εαυτό του και άρα για το έργο του, χωρίς να υπάρχει η ρεαλιστική εμπειρία από κάτω, δηλαδή προσπαθείς να καλύψεις την έλλειψη εμπειρίας, που μοιραία έχεις, με ένα ψηφιδωτό εμπειριών δικών σου, έστω και “μικρότερων”, έστω και πολύ λιγότερο “ηρωικών”, τις οποίες ανάγεις στη [μείζονα] εμπειρία που θα εκφράσεις στο έργο σου… Σημασία έχει πόσο σε ενδιαφέρει όλο αυτό, ο μηχανισμός της τέχνης, η διαρκής διεύρυνση του εγώ σου».

Η Ζαφειροπούλου, όπως καταλαβαίνετε, είναι απροκάλυπτα αλλά και αποκαλυπτικά αναλυτικό μυαλό – της είναι σχεδόν αδύνατον να πει βαρετή κουβέντα! Από κοντά κι η Ζενιώδη, με τον παλλόμενο, απτό σχεδόν, ενθουσιασμό της. Ξεχνώ πολλά από αυτά που πρόθεσιν είχα να ρωτήσω. Παύω να ενδιαφέρομαι για τις βιογραφικές λεπτομέρειες της ζωής της Ζαφειροπούλου – με ενδιαφέρουν πολύ περισσότερο αυτά που λέει παρά αυτά που έζησε ώστε να φτάσει να τα λέει. Παρ’ όλα αυτά, στέκομαι, με κάποιοn δισταγμό, στο γεγονός ότι έχει χάσει με τα χρόνια, λόγω μιας προϊούσας πάθησης, μεγάλο μέρος της όρασής της. Τη ρωτώ αφού έχουμε κλείσει το «μαγνητόφωνο». Νιώθει εξ αυτού μεγαλύτερη «συγγένεια» ή συνάφεια με τον κωφό Μπετόβεν και το έργο του; Oχι, μου λέει. «Η απώλεια της όρασης, που σταδιακά με περιόρισε, με βοήθησε κατά παράδοξο τρόπο, να διευρύνω, όπως έλεγα πριν, τον εαυτό μου… Σε μια εποχή που λίγοι νέοι ταξίδευαν στην Ευρώπη ή την Αμερική, μου δόθηκε η ευκαιρία να πηγαίνω συχνά εκεί όπου αναζητούσα και ακολουθούσα θεραπείες για την όρασή μου – έτσι, παραδόξως, είδα πολλά, γοητεύθηκα, ένιωσα καλύτερα σε ποιο κόσμο ήθελα να μπορώ να ζήσω. Πλούτισα ταξιδεύοντας για τις θεραπείες, και φεύγοντας κάθε τόσο από το σπίτι μου ήρθα κοντά με την μουσική παράδοση που έγινε και αυτή το σπίτι μου… Oμως, θέλω να μιλάω με την προσωπικότητά μου, όχι με την ιδιαιτερότητά μου».

«Oλη μέρα ζω βουτηγμένη μέσα στην τέχνη μου. Oταν με ρωτάς αν χρειάζεται η τέχνη αυτή, αν θα επιβιώσει, αν έχει σημασία, είναι σαν να είμαι βάτραχος και να με ρωτάς αν μου χρειάζεται η λίμνη μου. Ε, ναι, μου χρειάζεται… είμαι βάτραχος» μου λέει αποφασιστικά, «αλλά δεν είναι όλοι βάτραχοι, έτσι;», σπεύδει να διευκρινίσει. «Δεν ξέρω αν η τέχνη αυτή χρειάζεται σε όλους – δεν είμαι ιεραπόστολος, δεν κάνω προσηλυτισμό, δεν θέλω, σώνει και καλά, να κάνω τους 500, που τους χρειάζεται η μουσική αυτή, 700 ή 1000. Eχω πολύ αγαπημένα μου πρόσωπα, που τα εκτιμώ βαθιά, τα οποία δεν έχουν την παραμικρή επαφή με καμία μορφή τέχνης… ωραιότατοι άνθρωποι, σπουδαίοι, ηθικοί, αισθαντικοί… δεν έχουν καμία επαφή με την τέχνη, δεν είναι απαραίτητο, δεν είναι βάτραχοι!». Η Ζενιώδη προσθέτει, με αφοπλιστική πίστη νεοπροσήλυτου: «Η μουσική αυτή με έχει σώσει, με έχει πραγματικά σώσει σε συγκεκριμένες περιόδους της ζωής μου, θεωρώ λοιπόν ότι για να το έχει κάνει σε μένα, ε, μάλλον μπορεί να το κάνει και σε άλλους».

Ludwig, Λώρης, Ida, Ζωή, Λένια: ιστορίες ανθρώπων που διευρύνουν το «εγώ» τους, κάνοντάς το λίγο «εσύ». Οπότε, τι λέτε στο κοινό, μέσω αυτής της συναυλίας; Λέει η Ζαφειροπούλου: «Ανεβείτε στοn λόφο μαζί μας. Ελάτε να ακούσετε μερικές σελίδες αστραποβόλας φωνητικής και πιανιστικής τέχνης… μερικές αστραπές και βροντές από έναν από τους μεγαλύτερους ανθρώπους στην ιστορία… Ελπίζω να τα πούμε καλά!». Και η Ζενιώδη: «Ελάτε να το απολαύσουμε. Απόλαυση θέλουμε, χαρά θέλουμε, σύνδεση θέλουμε. Ελάτε να συνδεθούμε, να είμαστε μαζί, να κάνουμε κάτι μαζί… να αγγιχτούμε, γιατί άγγιγμα είναι όλο αυτό το πράγμα».

Από κάπου προς τα πάνω ο Μπετόβεν, ο μέγας αυτός δύστροπος οπαδός του ανθρώπου, διά του Schiller (και στο τροχαϊκό μέτρο του «Yμνου εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού) συγκατανεύει, με την απλή μελωδία της 9ης Συμφωνίας του, που δικαίως έγινε ο ύμνος της Eυρωπαϊκής μας Eνωσης: «Εσάς, τα εκατομμύρια των ανθρώπων, σας αγκαλιάζω· αυτό το φιλί είναι για ολόκληρο τον κόσμο!».

info

Η συναυλία δίνεται στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 11/1 στις 20:30. Τιμές εισιτηρίων: 7 – 15 ευρώ.