Το (πραγματικό) τέλος του Ντον Κάρλο

Η σκηνοθεσία του Σερ Νίκολας Χάιτνερ της όπερας του Βέρντι Ντον Κάρλο, που παρουσιάζεται από τις 8 Δεκεμβρίου 2019 στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο ΚΠΙΣΝ, μας επιφύλασσε μιαν έκπληξη για την τελευταία σκηνή. Αντί να παρακολουθήσουμε το υποβλητικό τέλος, όπου το «φάντασμα» του Καρόλου Ε’ τραβά κοντά του τον εγγονό του Ντον Κάρλο μέσα στο παρεκκλήσιο όπου βρίσκεται ο τάφος του, ο Χάιτνερ καινοτόμησε: o πρωταγωνιστής πέφτει νεκρός πάνω στη σκηνή, αντιμετωπίζοντας τη φρουρά του Μεγάλου Ιεροεξεταστή. Αυτό δεν συμβαίνει ούτε στο αρχικό γαλλικό λιμπρέτο της όπερας (Παρίσι, 1867), που συνέθεσαν οι Ζοζέφ Μερί και Καμίλ ντι Λοκλ, ούτε στην οριστική ιταλική μορφή του (Μόντενα, 1886), την οποία θεωρητικά ακολουθεί η παράσταση της ΕΛΣ, ούτε στις παλαιότερες ιταλικές εκδοχές του λιμπρέτου, ούτε στο ομώνυμο δράμα του Φρίντριχ Σίλερ (Don Carlos, Infant von Spanien: Ein dramatisches Gedicht), που ενέπνευσε την όπερα του Βέρντι. Ούτε πάλι υπάρχει μαρτυρία ότι ο αληθινός Ντον Κάρλο βρήκε βίαιο θάνατο: πέθανε στη φυλακή το 1568, όπου τον είχε κλείσει ο πατέρας του Φίλιππος Β’ της Ισπανίας.

Θα εξηγήσω το νόημα και την κεφαλαιώδη σημασία του τέλους που δεν είδαμε στην παράσταση της ΕΛΣ, ξεκινώντας από το δράμα του Σίλερ. Στην τελευταία σκηνή ο Ντον Κάρλο εμφανίζεται στα διαμερίσματα της βασίλισσας με ένδυμα μοναχού και μάσκα, την οποία αφαιρεί για να συνομιλήσει μαζί της. Για να φτάσει αγνώριστος και ανεμπόδιστος στα διαμερίσματά της, έπρεπε να μεταμφιεστεί στο «φάντασμα» του Καρόλου Ε’, το οποίο, σύμφωνα με έναν λαϊκό θρύλο που πίστευαν οι φρουροί, κυκλοφορούσε τα μεσάνυχτα στο παλάτι με τη μορφή ενός μοναχού – εδώ έχει εντοπιστεί επίδραση από τον σαιξπηρικό Aμλετ. Ο Ντον Κάρλο αποχαιρετά την αγαπημένη του, ως «μητέρα» του πια, αφού στο εξής θα αφοσιωθεί στον αγώνα για την ελευθερία της Φλάνδρας, υπόσχεται πως όλα θα γίνονται πλέον στ’ ανοιχτά και προσθέτει: «Αυτή ας είναι η τελευταία εξαπάτηση που έκανα» (Dies hier sei mein letzter Betrug) – εννοώντας τη μεταμφίεσή του σε μοναχό – φάντασμα του Καρόλου. Καθώς ετοιμάζεται να ξαναφορέσει τη μάσκα του, εμφανίζεται ο βασιλιάς Φίλιππος, μπαίνει ανάμεσά τους και σχολιάζει: «Είναι πράγματι η τελευταία σου! – υπονοώντας τη δήθεν «ερωτική» συνάντηση με τη βασίλισσα, η οποία πέφτει λιπόθυμη αλλά ο Ντον Κάρλο προλαβαίνει να την πιάσει στην αγκαλιά του. Ψυχρός και ασυγκίνητος ο βασιλιάς απευθύνεται στον Μέγα Ιεροεξεταστή: «Καρδινάλιε! Εγώ έκανα ό,τι με αφορούσε» [δηλαδή στους παραδίδω]. Κάνε και εσύ αυτό που σε αφορά», και αποχωρεί από τη σκηνή.

Ο θεατής ή ο αναγνώστης υποθέτει ότι ο Ντον Κάρλο θα θανατωθεί από τα όργανα της Ιεράς Εξέτασης αλλά ο δραματουργός αφήνει την αβεβαιότητα να πλανάται, σεβόμενος έτσι και την ιστορική αλήθεια: ο αληθινός Ντον Κάρλο κινδύνεψε από την Ιερά Εξέταση αλλά δεν υπήρξε θύμα της. Για να είναι αληθοφανής η μυθοπλασία, πρέπει να μην απέχει πολύ από την αλήθεια.

Ο Βέρντι (= οι λιμπρετίστες του) εμπνεύστηκε από τη σιλερική μεταμφίεση του Ντον Κάρλο σε μοναχό – φάντασμα του Καρόλου και μετέφερε τη δράση δύο πράξεων (της Β’ και της Ε’) στο μοναστήρι του Γιούστε, όπου ο Κάρολος Ε’  αποσύρθηκε το 1557, πέθανε και ετάφη προσωρινά το 1558 – ώσπου να γίνει η μετακομιδή των οστών του στο Εσκοριάλ το 1574. Το μνήμα του Καρόλου αποτελεί μέρος της σκηνοθεσίας της όπερας και βρίσκεται μέσα στο παρεκκλήσιο της μονής – ασφαλώς ο Βέρντι θα είχε υπόψη του και την πληροφορία ότι λίγο πριν πεθάνει ο Κάρολος σκηνοθέτησε την κηδεία του, και μάλιστα την παρακολούθησε και ο ίδιος.

Αναζητώντας τη γαλήνη, μετά τον συγκλονισμό που του προκάλεσε ο αιφνίδιος γάμος της αγαπημένης του Ισαβέλλας με τον πατέρα του, ο Ντον Κάρλο αποσύρεται στο ίδιο μοναστήρι όπου είχε αποσυρθεί ο παππούς του Κάρολος Ε’. Ο Βέρντι αφήνει να εννοηθεί ότι ο μοναχός, που εμφανίζεται στις δύο πρώτες σκηνές και «συνομιλεί» αντίστοιχα με τον χορό (των μοναχών) και τον Ντον Κάρλο, είναι το «φάντασμα» του Καρόλου. Oταν ο Ντον Κάρλο εξομολογείται φωναχτά μπροστά στον τάφο του Καρόλου την ταραχή που μαίνεται μέσα του, ο μοναχός, που προσευχόταν ξαπλωμένος μπροστά στον ίδιο τάφο, σηκώνεται, τον πλησιάζει και σχολιάζει: «Ο γήινος πόνος / μας ακολουθεί και στο μοναστήρι· ο πόλεμος που γίνεται στην καρδιά / μόνο στον ουρανό θα πάψει». Ο Ντον Κάρλο οπισθοχωρεί τρομαγμένος, καθώς αναγνωρίζει τη φωνή του Καρόλου και νομίζει πως τον αντικρίζει κάτω από το ένδυμα του μοναχού.

«Η φωνή του Καρόλου»

Στην ίδια μονή εκτυλίσσεται και η τελευταία πράξη της όπερας. Oταν ο Ντον Κάρλο αποχαιρετά τη μητέρα του λέγοντας «Για πάντα αντίο!», εμφανίζεται ο Φίλιππος και σχολιάζει απειλητικά: «Για πάντα! Θέλω μια διπλή θυσία! Θα κάνω το καθήκον μου».  Ο Μέγας Ιεροεξεταστής συμπληρώνει «Και η Αγία Eδρα θα κάνει το δικό της!» και διατάζει τη φρουρά να συλλάβει τον Ντον Κάρλο. Αυτός αντιδρά φωνάζοντας «Ο Θεός θα με εκδικηθεί! Το χέρι του θα συντρίψει το δικαστήριο του αίματος!» και ακολουθεί η εξής σκηνοθετική οδηγία: «Ο Ντον Κάρλο, υπερασπιζόμενος τον εαυτό του, οπισθοχωρεί προς τον τάφο του Καρόλου Ε’. Ανοίγει το κιγκλίδωμα και εμφανίζεται ο μοναχός [της Β’ πράξης]. Είναι ο Κάρολος Ε’, που φορά τήβεννο και βασιλική κορόνα». Ως Κάρολος Ε’ πια απευθύνει στον Ντον Κάρλο τον ίδιο παρηγορητικό λόγο που ως μοναχός τού είχε απευθύνει στη Β’ πράξη («Ο γήινος πόνος» κ.τ.λ.). Ο Ιεροεξεταστής αναφωνεί «Είναι η φωνή του Καρόλου», ο χορός των μοναχών συμπληρώνει «Είναι ο Κάρολος Ε’» και τρομαγμένος ο Φίλιππος φωνάζει: «Πατέρα μου!». Ακολουθεί η εξής σκηνοθετική οδηγία: «Ο Κάρολος Ε’ τραβάει μέσα στον περίκλειστο χώρο τον Ντον Κάρλο που τα έχει χαμένα. Πέφτει αργά η αυλαία».

Μέχρι την αναθεώρηση που έκανε ο Βέρντι το 1883-1884, πριν πέσει η αυλαία ακουγόταν από το παρεκκλήσιο ο χορός των μοναχών να τραγουδά: «Ο ύψιστος αυτοκράτορας Κάρολος / δεν είναι παρά σκόνη και στάχτη· / εκεί στον ουρανό η αγέρωχη ψυχή /τώρα τρέμει στα πόδια του δημιουργού της» (με αυτό αρχίζει το χορωδιακό της πρώτης σκηνής της Β’ πράξης). Το χορωδιακό αφαιρέθηκε, διότι προφανώς ήταν ανακόλουθο και ασύμβατο με την επί σκηνής παρουσία του αυτοκράτορα Καρόλου.

Ο Χάιτνερ ακολούθησε τη δική του σκηνοθετική γραμμή ως προς τη λειτουργία του τάφου του Καρόλου και ειδικά ως προς το τέλος της Ε’ πράξης, όπου ο Ντον Κάρλο σκοτώνεται πάνω στη σκηνή. Σύμφωνα όμως με το υπερφυσικό φινάλε του λιμπρέτου, ο Ντον Κάρλο μεταβαίνει σε έναν χώρο πέρα από τη ζωή και τον θάνατο. Πρόκειται για ένα τέλος υποβλητικό και ταυτόχρονα εξόχως οπερατικό, που επιπλέον εξασφαλίζει τη λειτουργική σύνδεση ανάμεσα στη Β’ και στην Ε’ πράξη. Μέσω αυτού του ευρήματος αναδεικνύεται ο στενός δεσμός ανάμεσα στον εγγονό και τον παππού, που τον προστατεύει, σε αντίθεση με το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στον γιο και τον πατέρα, που τον στέλνει στον θάνατο – και οι δύο σχέσεις έχουν ιστορικό έρεισμα, ενώ η «ταύτιση» παππού και εγγονού υπενθυμίζει τη μεταμφίεση του Ντον Κάρλο σε Κάρολο Ε’ στο δράμα του Σίλερ. Τέλος, το κύρος του Καρόλου Ε’, του αυτοκράτορα που ανέδειξε την Ισπανία σε κοσμοκράτειρα, και το δέος που προκαλεί η εμφάνισή του επισκιάζουν πλήρως την εντολή θανάτωσης του Ντον Κάρλο και της βασίλισσας· ενώ η πνευματικότητα της Εκκλησίας, που εκπροσωπεί η μονή, λειτουργεί ως ο αντίθετος πόλος στην κοσμική και καταπιεστική εξουσία της Ιεράς Εξέτασης, η οποία συγκυβερνά στην Ισπανία.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης