Υπάρχει ημερομηνία λήξης στα φάρμακα;

Διανύοντας ήδη το δεύτερο 24ωρο του νέου έτους οι υποχρεώσεις διαδέχονται τους εορτασμούς. Μεταξύ αυτών είναι και το ξεκαθάρισμα στα ντουλάπια, ώστε να πεταχτούν στον κάλαθο των αχρήστων τα ληγμένα προϊόντα – με πρώτα στη λίστα τα φάρμακα. Το ερώτημα λοιπόν που ακολουθεί είναι πιο επίκαιρο από ποτέ: λήγουν τα φάρμακα;

Απάντηση στον προβληματισμό αυτόν επιχειρούν να δώσουν οι επιστήμονες της έγκριτης Ιατρικής Σχολής του Harvard στις ΗΠΑ, ξεκινώντας την ανάλυσή τους με το εξής δίλημμα: «Ας υποθέσουμε ότι υποφέρετε από έναν ισχυρό πονοκέφαλο, όμως η ημερομηνία λήξης στο κουτί με τις ασπιρίνες δείχνει ότι το φάρμακο έχει λήξει για 12 και πλέον μήνες. Το παίρνετε ή όχι; Κι αν τελικά αποφασίσετε να το πάρετε, η επιλογή αυτή θα αποδειχθεί μοιραίο λάθος ή απλώς θα συνεχίσετε να υποφέρετε από τον πονοκέφαλο;».

Πότε άρχισε να ισχύει. Στην πραγματικότητα – όπως σημειώνουν οι ειδικοί – η ημερομηνία λήξης όντως αναγράφεται στα κουτιά των σκευασμάτων υπηρετώντας έναν συγκεκριμένο σκοπό, όχι όμως αυτόν που θα υποθέταμε οι περισσότεροι. Η ιστορία πηγαίνει πίσω στο 1979, όταν βάσει νόμου οι φαρμακευτικές εταιρείες δεσμεύτηκαν να τυπώνουν στις συσκευασίες των φαρμακευτικών προϊόντων τους την ημερομηνία λήξης. Εκτοτε και με τον τρόπο αυτόν, ορίζουν ένα χρονικό όριο εντός του οποίου ο κατασκευαστής εγγυάται την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια του φαρμάκου που παρασκευάζει και διακινεί. Πέραν από αυτό, λίγα είναι αυτά που γνωρίζουν οι επιστήμονες σχετικά με την αντοχή των σκευασμάτων στον χρόνο. Συγκεκριμένα, τα περισσότερα στοιχεία έχουν συλλεχθεί από μια έρευνα που διεξήγαγε ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) έπειτα από αίτημα του στρατού.

Ο λόγος; Καθώς κρίνεται αναγκαίο να υπάρχει πλούσιο σε ποσότητες και ποικιλία απόθεμα φαρμάκων, ο στρατός έπρεπε ανά τακτά χρονιά διαστήματα να αδειάζει τις αποθήκες του από τα παλιά σκευάσματα και να τις γεμίζει με αντίστοιχα που είχαν παραχθεί πρόσφατα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε κόστος.

Το αποτέλεσμα της έρευνας ήταν εντούτοις αποκαλυπτικό. Σε δείγμα 100 διαφορετικών σκευασμάτων διαπιστώθηκε ότι τουλάχιστον το 90% αυτών μπορούσε να καταναλωθεί ακόμη και 15 χρόνια μετά την ημερομηνία λήξης.

Υπό το δεδομένο αυτό, οι επιστήμονες του Harvard υπογραμμίζουν ότι η ημερομηνία λήξης δεν δηλώνει – τουλάχιστον στις περισσότερες των περιπτώσεων – ότι το σκεύασμα δεν είναι απαραίτητα αποτελεσματικό ή ασφαλές. «Είναι γεγονός ότι με την πάροδο του χρόνου πιθανόν η επίδραση ενός σκευάσματος να μειώνεται, όμως σε γενικές γραμμές το μεγαλύτερο μέρος της ισχύος του παραμένει αναλλοίωτο ακόμη και μία δεκαετία μετά την ημερομηνία λήξης. Εξαιρουμένων της νιτρογλυκερίνης, της ινσουλίνης και των αντιβιοτικών σε μορφή σιροπιού, τα περισσότερα σκευάσματα αντέχουν στον χρόνο όπως και εκείνα που μελετήθηκαν για τον στρατό».

Πάντως και προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, οι ίδιοι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι σε καμία περίπτωση δεν συνιστούν στους ασθενείς να καταναλώνουν ληγμένα φάρμακα.

Αλλωστε – όπως οι ίδιοι προσθέτουν – αυτό που πρέπει να λάβει κανείς υπόψη είναι ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες βρίσκονται σε μία συνεχή ερευνητική διαδικασία για την παραγωγή νέων συνθέσεων ή τη δημιουργία νέων εκδοχών των σκευασμάτων που ήδη κυκλοφορούν, με στόχο την καλύτερη δράση τους.

Υπό το πρίσμα αυτό τα παλιά φάρμακα όντως λήγουν, δεδομένου ότι η «φαρέτρα» συνεχώς ανανεώνεται. «Ετσι, την επόμενη φορά που θα βρεθείτε σε αυτό το δίλημμα, αναλογιστείτε την αποτελεσματικότητά του. Μήπως θα έπρεπε να αγοράσετε ένα καινούργιο φάρμακο για να είναι εγγυημένη η δράση του; Στην περίπτωση δε που έχετε αμφιβολίες σχετικά με την ασφάλειά του, ρωτήστε τον φαρμακοποιό σας», καταλήγουν οι ειδικοί του Harvard.

«Πονοκέφαλος» η φύλαξη. Το ντουλάπι, το συρτάρι, το κουτί ή η σακούλα με τα φάρμακα γεμίζει με ολοένα και περισσότερα σκευάσματα όσο περνούν τα χρόνια. Συνεπώς, οι ηλικιωμένοι είναι και εκείνοι που κατά κανόνα καταναλώνουν τα περισσότερα φάρμακα, με αποτέλεσμα να πρέπει είτε εκείνοι είτε οι φροντιστές τους να βρίσκονται πάντα σε εγρήγορση ώστε να μην κάνουν χρήση ληγμένων ή αλλοιωμένων σκευασμάτων.

Και αυτό διότι «οι λεπτομέρειες κάνουν τη διαφορά», όπως σημειώνει σε ένα ακόμη σχετικό δημοσίευμα του Harvard ο επιστημονικός συνεργάτης της Ιατρικής Σχολής Dr. Robert H. Shmerling.

«Πιθανότατα να μην υπάρχει κανένα πρόβλημα εάν κάποιος καταναλώσει ένα χάπι για την αντιμετώπιση της αλλεργίας έναν μήνα μετά τη λήξη του. Ομως δεν ισχύει το ίδιο όταν το σκεύασμα αφορά την αντιμετώπιση της αρρυθμίας, καθώς στην περίπτωση που αποδειχθεί αναποτελεσματικό ο ασθενής μπορεί να διατρέξει σοβαρό κίνδυνο. Και φυσικά σημαντικός παράγοντας είναι και ο χρόνος που έχει παρέλθει από την ημερομηνία λήξης – άλλο να έχουν περάσει μόλις μερικές εβδομάδες και άλλο πέντε χρόνια».

Η κακή αποθήκευση των φαρμάκων είναι σε κάθε περίπτωση ακόμη ένας σημαντικός παράγοντας για πιθανές αλλοιώσεις τους. Μάλιστα, το καλοκαίρι ο κίνδυνος αλλοίωσης είναι μεγαλύτερος λόγω των υψηλών θερμοκρασιών σε συνδυασμό με τη μη ορθή φύλαξη των φαρμάκων.

Σημειώνεται ότι η ζέστη αλλά και η υγρασία είναι παράγοντες που ελαττώνουν τη δράση των φαρμάκων.

Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι τα σημάδια αλλοίωσης είναι πιθανό να εμφανιστούν νωρίτερα εάν δεν έχουν φυλαχθεί σωστά τα φαρμακευτικά σκευάσματα.

Μετά το άνοιγμα της συσκευασίας. Σε κάθε συσκευασία υπάρχει ένα φυλλάδιο οδηγιών, όπου εκτός από την ορθή χρήση τους αναγράφεται λεπτομερώς και η σωστή φύλαξή τους πριν αλλά και μετά το άνοιγμα της συσκευασίας. Σε γενικές γραμμές ισχύουν οι εξής κανόνες:

• τα σιρόπια διατηρούνται στο ψυγείο για τρεις μήνες μετά το άνοιγμά τους
• τα αντιβιοτικά σιρόπια διατηρούνται στο ψυγείο για έναν μήνα
• τα κολλύρια επίσης διατηρούνται στο ψυγείο για περίπου 30 ημέρες.