Παιχνίδια ψυχής

Μία αρχαία τραγωδία, εννέα ρόλοι, ένας ηθοποιός. Ενας ζωγράφος, οκτώ μονοτυπίες. Και το κοινό, πάνω στη σκηνή, να κοιτάει την πλατεία. Ο «Αίας» του Σοφοκλή είναι η τραγωδία που επέλεξε ο Μιχάλης Σαράντης για να κάνει τη δική του πρόταση πάνω στο είδος. Με συνοδοιπόρους τον ζωγράφο Απόστολο Χαντζαρά και τον σκηνοθέτη Γιώργο Νανούρη δημιουργεί επάνω στη σκηνή του Θεάτρου Βεάκη μια διαφορετική συνθήκη που καταλήγει σε μια ενδιαφέρουσα θεατρική εμπειρία.

Γραμμένη ανάμεσα στο 450 και στο 440 π.Χ., είναι η παλαιότερη από τις σωζόμενες σοφόκλειες τραγωδίες. Εξελίσσεται κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, όταν, μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, δεν αποδίδονται τα όπλα στον Αίαντα – γεγονός που κρίνεται άδικο από τον ίδιο – αλλά στον Οδυσσέα. Με τη διάθεση να εκδικηθεί, ο Αίας αποφασίζει να σκοτώσει τους συμπολεμιστές του. Με την παρέμβαση της θεάς Αθηνάς χάνει τα λογικά του και επιτίθεται στα κοπάδια του στρατοπέδου, θεωρώντας ότι είναι οι εχθροί. Οταν το αντιλαμβάνεται, νιώθει ντροπιασμένος και αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Παρά τις προσπάθειες των δικών του, δεν μεταπείθεται.

Ο «Αίας» ανήκει στις ελάχιστες εκείνες τραγωδίες όπου ο θάνατος συμβαίνει ενώπιον των θεατών – ο ήρωας αυτοκτονεί επί σκηνής, και μάλιστα στο τρίτο Επεισόδιο. Ετσι στην Εξοδο εμφανίζονται οι υπόλοιποι ήρωες να μιλούν για εκείνον, με τον Αγαμέμνονα να θέλει να εμποδίσει την ταφή και τον Οδυσσέα να δίνει τη λύση, επιτρέποντας στον αδελφό του Αίαντα, Τεύκρο, τελικά να τον θάψει.

Στην παράσταση του Θεάτρου Βεάκη η πρωτότυπη ιδέα του Μιχάλη Σαράντη θα μπορούσε να έχει μείνει στο επίπεδο της πρωτοτυπίας και να μην καταφέρει να λειτουργήσει. Μια καλή ιδέα είναι μια καλή αρχή, αλλά δεν αρκεί. Η καταλυτική παρουσία-ερμηνεία του ηθοποιού, ο ουσιαστικός διάλογος που αναπτύσσει με τον ζωγράφο, η χρήση των καλλιτεχνικών του έργων για την εξέλιξη της ιστορίας και το συνολικό στήσιμο του «Αίαντα» αποδεικνύουν ότι αυτή η καλή ιδέα έγινε παράσταση.

Ξεκινώντας από την ιδέα να στηθούν τα καθίσματα πάνω στη σκηνή, μια ανάσα από τους δημιουργούς και με θέα την άδεια πλατεία, η θεατρική συνθήκη αποκτά μιαν άλλη διάσταση. Ενα γυάλινο τραπέζι, λευκά χαρτιά, μπογιές αποτελούν το σκηνογραφικό υλικό. Ο ηθοποιός και ο ζωγράφος, με ρούχα απλά, καθημερινά, εισάγουν τους θεατές στον μύθο του Αίαντα… Τα φώτα σβήνουν και ο καθένας ξεκινά το δικό του ταξίδι, ένα ταξίδι που κινείται παράλληλα και πολύ συχνά τέμνεται. Οδηγός ο σκηνοθέτης Γιώργος Νανούρης, που έβαλε τα στοιχεία σε κοινή βάση.

Οι μονοτυπίες του Χαντζαρά γίνονται πρόσωπα ηρώων. Στη δημιουργική αυτή διαδικασία συμμετέχει και ο ηθοποιός, σαν να παίρνει τη σκυτάλη από τον ζωγράφο και να τη μετατρέπει σε θεατρική πράξη.

Η ερμηνεία του Μιχάλη Σαράντη είναι ωστόσο το στοιχείο που καθορίζει την παράσταση. Μπαίνει και βγαίνει στους ρόλους – Αίας, Αθηνά, Τέκμησσα, Μενέλαος, Αγαμέμνων, Τεύκρος, Οδυσσέας, Χορός και Αγγελιαφόρος, με τρόπο άμεσο και βαθύ, παίζοντας με τη φωνή, την κίνηση, το σώμα του. Είτε με τον λόγο είτε με τη σιωπή του, πάνω στη σκηνή ή κάτω, στην πλατεία, ο τρόπος που ο ηθοποιός διαχειρίζεται τον εαυτό του επιβεβαιώνει το μακρύ ταξίδι του μέσα στο θέατρο. Ο Σαράντης χρησιμοποιεί τον εαυτό του ως πολυεργαλείο, και παίζει με το σώμα του όπως παίζει και με τη σκιά του. Σε αυτό το παιχνίδι τα εργαλεία αποκτούν ψυχή, εκφράζουν συναισθήματα και πόνο, με την αρχαία τραγωδία να είναι εκεί, παρούσα.

Μικροί απολογισμοί
Το ημερολογιακό τέλος μιας χρονιάς δεν συμπίπτει ποτέ με το τέλος μιας θεατρικής σεζόν. Κι όμως, κάθε τέτοια εποχή συνηθίζονται οι απολογισμοί έργων, παραστάσεων, προσώπων που ξεχώρισαν και άλλων που ξεθώριασαν.
Υπό αυτό το πρίσμα το 2019 στάθηκε μια χρονιά χωρίς ταυτότητα, μια χρονιά περισσότερο μεταβατική, που αφήνει πίσω της μια αίσθηση αιώρησης, σαν να βρίσκεται σε ένα μεταίχμιο. Για να πάει μπροστά, οφείλει να αποτινάξει πολλά από τα βάρη που κουβαλάει. Αλλιώς κινδυνεύει να μείνει στάσιμη ή, ακόμα χειρότερο, να βρεθεί στο κενό.
Ευτυχώς, για άλλη μια φορά τα πρόσωπα ήταν αυτά που έκαναν τη διαφορά με τις επιλογές, τις επιτυχίες, τις ερμηνείες τους. Από τη Μαρία Ναυπλιώτου που ξεχώρισε στον ρόλο της Μαρίας Κάλλας («Masterclass», φωτογραφία) και τον Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη που επιβεβαίωσε τη σκηνοθετική του δεινότητα με τον καλοκαιρινό «Οιδίποδα Τύραννο» αλλά και το χειμερινό «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;», ως τον Γιώργο Χρυσοστόμου και τον Μιχάλη Σαράντη, με τις πρόσφατες προσωπικές, θεατρικές τους, επιλογές – ο πρώτος με το «Mute» και ο δεύτερος με τον «Αίαντα». Στην ακόμα νεότερη γενιά, ο Γιάννης Νιάρρος και ο Δημήτρης Κίτσος, πρωταγωνιστές στις παραστάσεις του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου («Ποιος σκότωσε τον σκύλο τα μεσάνυχτα» και «Ο Γιος», αντιστοίχως), προσέθεσαν τις δυνάμεις τους στο μέλλον του ελληνικού θεάτρου. Από κοντά και η κωμική ηθοποιός Μαριλού Κατσαφάδου («Οποιος θέλει να χωρίσει, να σηκώσει το χέρι του»).
Προφανώς σε αυτόν τον μικρό (προσωπικό) απολογισμό αξίζει να σταθούμε στους δύο νέους καλλιτεχνικούς διευθυντές του Εθνικού Θεάτρου και του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου: ο Δημήτρης Λιγνάδης και η Κατερίνα Ευαγγελάτου, αντιστοίχως, ξεκίνησαν τον περασμένο Σεπτέμβριο ένα διαφορετικό ταξίδι, σε πολιτιστικές θέσεις-κλειδιά. Χωρίς να εγκαταλείψει ουδείς εκ των δύο τη βασική του ιδιότητα (ο Λιγνάδης ξεχώρισε το καλοκαίρι με την ερμηνεία του Οιδίποδα και τώρα ετοιμάζεται για τον Μάκβεθ, η Ευαγγελάτου σκηνοθετεί τώρα τον «Αμλετ»), για την οποία και επελέγησαν άλλωστε σε αυτές τις θέσεις, ανέλαβαν να μεταφέρουν τη γνώση και την εμπειρία τους στα νέα πόστα. Αν και τα προγράμματά τους δεν έχουν ακόμη ανακοινωθεί επισήμως, οι πρώτες πληροφορίες δίνουν ένα αισιόδοξο μήνυμα για την πορεία τους και κυρίως για την πορεία των οργανισμών που υπηρετούν.
Καλή χρονιά!