Τρικυμία στο μυαλό της Ευρώπης

Ο θρίαμβος του Μπόρις Τζόνσον στον λαό και στο Κοινοβούλιο ενταφίασε οριστικά τη μεγαλύτερη επιχείρηση αλλοίωσης της θέλησης ενός λαού στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία: την εργώδη, πολύχρονη και πολυσχιδή προσπάθεια, εντός και εκτός Βρετανίας, να ανατραπεί με κάθε τρόπο το δημοψήφισμα του Brexit. Προσπάθεια βασισμένη σε στοιχεία διχασμού, τρομοκράτησης μα και κοινοβουλευτικού και διπλωματικού στραγγαλισμού της Δημοκρατίας. Που όμως, τελικά, δεν πέτυχαν τον στόχο τους. Και που άφησαν βαριά εκτεθειμένες τις διάφορες Κασσάνδρες που προέβλεπαν καταστροφές οι οποίες ουδέποτε ήρθαν. Τώρα ο Μπόρις Τζόνσον ετοιμάζει τις βαλίτσες του για τον Λευκό Οίκο: και, από εκεί, είναι αρκετά πιθανό να έρθει μία εμπορική συμφωνία που θα αλλάξει άρδην τις διεθνείς ισορροπίες. Την ίδια ώρα, η ΕΕ, που είναι ουσιαστικά ο μεγάλος ηττημένος στις βρετανικές κάλπες, ετοιμάζεται, έπειτα από κοινή γαλλογερμανική πρόταση, για μία απελπισμένη διάσκεψη, καταδικασμένη από πριν να αποτύχει. Σκοπός της; Να παρθούν αποφάσεις για το ερεβώδες μέλλον της Ενωσης, που αντιμετωπίζει βαθύ αδιέξοδο, τη στιγμή που ένα σύνδρομο «Δρ Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ» έχει απλωθεί πάνω από την Ευρώπη της γερμανικής ηγεμονίας. Ομως, αποφάσεις, δεν θα παρθούν.

Η μία του όψη είναι η κοινή ευρωπαϊκή πολιτική, που διατυμπανίζεται διαρκώς αλλά εφαρμόζεται επιλεκτικά, κυρίως στη δημοσιονομική πολιτική και σε ζητήματα «ρουτίνας». Η άλλη όψη είναι οι εθνικές πολιτικές, που ενώ λεκτικά εξοβελίζονται στο πυρ το εξώτερον, παραμένουν απόλυτα κυρίαρχες σε καίρια ζητήματα, τουλάχιστον στις χώρες που μετράνε στις μεγάλες εξελίξεις που αφορούν στην Ενωση. Η ανυπαρξία πραγματικής κοινής πολιτικής στη μεταναστευτική κρίση είναι σήμερα το πιο οξύ έκδοχο αυτής της πλευράς. Τις πταίει; Η απουσία εμβάθυνσης. Η κάποτε πολυσυζητημένη πορεία που όμως ξεχάστηκε πλέον εντελώς, διαμορφώνοντας μία Ευρώπη άβουλη και, εντέλει, ανίσχυρη έναντι των μεγάλων προκλήσεων, με τις εσωτερικές παραλυτικές τάσεις να ισχυροποιούνται διαρκώς ακριβώς γι’ αυτό.

Απαξ και επιτεύχθηκε το κοινό νόμισμα που ενδιέφερε τη Γερμανία, η εμβάθυνση έχει τελειώσει. Αυτή η βαθιά δομική ανισορροπία επιτείνεται και από άλλες διαστάσεις όπως τώρα η διεύρυνση. Οσο προχωρά, τόσο τονίζονται τα υφιστάμενα αδιέξοδα. Η σύγκρουση των δύο τάσεων καθορίζει πια την υπόσταση αυτού του περίεργου υβριδίου οργανισμού κρατών που ακόμα και σήμερα, 62 χρόνια μετά την ίδρυσή του, δεν έχει καταφέρει να ξεκαθαρίσει τι ακριβώς είναι: Ομοσπονδία; Οχι. Συνομοσπονδία; Ούτε. Ενα είδος παλαιού τύπου ένωσης κρατών, κάτι σαν συμμαχία; Επίσης όχι. Στην πολιτειολογία, αν και πρόκειται για επιστήμη σχεδόν αμιγούς ευρωπαϊκής προέλευσης, η ΕΕ δεν έχει βρει ακόμα μια πειστική συστημική περιγραφή. Ούτε ιστορικό προηγούμενο υπάρχει με τέτοια χαρακτηριστικά, ούτε και κανείς φαίνεται πρόθυμος να το αντιγράψει.

Οι επιπτώσεις. Η απουσία εμβάθυνσης έχει πλήθος άμεσες επιπτώσεις: λ.χ., η Ευρώπη δεν μπορεί να βρει άκρη με το Μεταναστευτικό επειδή δεν λειτουργεί ως ενιαίο σύνολο. Η έννοια του αγγλοσαξονικού Homeland Security είναι παντελώς άγνωστη και κάθε κράτος κάνει ό,τι θεωρεί καλύτερο για τον εαυτό του. Αντί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα ως κοινά, η Ευρώπη υψώνει νέα εσωτερικά τείχη. Κυριολεκτικά: στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας, αλλά και εξαιρώντας ουσιαστικά τη χώρα από τη συμφωνία Σένγκεν. Θα ήταν αυτό νοητό σε μία πραγματική ένωση, λ.χ. στις ΗΠΑ; Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τα ζητήματα άμυνας. Ακόμα και σήμερα που η Ελλάδα είναι πια ένα από τα πιο παλιά μέλη της Ενωσης, αυτή όχι απλώς δεν αντιμετωπίζει τα ελληνικά σύνορα ως ευρωπαϊκά, αλλά ούτε καν έχει αποκηρύξει ρητά τις αναθεωρητικές τουρκικές αιτιάσεις, για να μην αναφέρει κανείς το ότι αποδέχεται τη διαρκή τουρκική κατοχή σε τμήμα πλήρους κράτους μέλους. Δεν έχει ούτε κοινή άμυνα (μάλιστα τα κύρια μέλη της διχογνωμούν ακόμα και για το ΝΑΤΟ) ούτε, κατ’ ουσίαν, και πραγματικά κοινή εξωτερική πολιτική, επειδή δεν έχει προχωρήσει η εμβάθυνση. Αυτές όμως είναι πια απόλυτα αναγκαίες λειτουργίες, αν επιθυμεί να υπάρξει. Το υβρίδιο έχει φτάσει στα όριά του. Και τα κράτη παίρνουν, ουσιαστικά, πολύ κρίσιμες διαστάσεις της Ενωσης στα χέρια τους. Ολα αυτά συμβαίνουν επειδή δεν υπάρχει μία ευρωπαϊκή homeland αλλά πολλές και κυρίαρχες. Αυτό δεν άλλαξε πραγματικά ποτέ.

Το γιατί δεν προχωρά η εμβάθυνση είναι ερώτημα υπαρξιακό. Από την εποχή του σχεδίου του κοινού συντάγματος που απορρίφθηκε στη Γαλλία και την Ολλανδία, έγινε σαφές ότι μία γνήσια και σε βάθος πολιτική ένωση δεν είναι επιτεύξιμη. Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα: μπορεί (και θέλει;) η Ευρώπη να αντέξει τη διαδικασία της εκλογής ενός πραγματικού, όχι διορισμένου, προέδρου από τους λαούς της; Ασφαλώς όχι, καθώς δεν υπάρχει ένας λαός, αλλά πολλοί. Οπως και πολλές γλώσσες. Τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού; Εστω, κοινής αστυνομίας; Επίσης όχι. Μπορεί να κλείσει τις πρεσβείες των κρατών μελών στις τρίτες χώρες και να τις αντικαταστήσει με ευρωπαϊκές; Εντελώς αδύνατον. Η Ενωση ατροφεί σε διαστάσεις που χωρίς αυτές δεν μπορεί πλέον να είναι λειτουργική. Κατά συνέπεια, είναι αδύνατο τόσο να περιορίσει τις εσωτερικές της φυγόκεντρες τάσεις, όσο και να αυξήσει την επιρροή της στον κόσμο, η οποία είναι δυσανάλογα περιορισμένη ως προς τη σημασία των μερών που την απαρτίζουν. Η επικείμενη διεύρυνση στα Δυτικά Βαλκάνια, όπως και, νωρίτερα, οι προτάσεις της Γαλλίας για τη δομική μεταρρύθμιση της ΕΕ αμέσως μετά την εκλογή Μακρόν, που πήγαν στον κάλαθο των αχρήστων των Βρυξελλών, δείχνουν το ευρωπαϊκό υπαρξιακό κενό. Που, παρά τα ωραία λόγια, ουδείς πιστεύει πια ότι μπορεί να υπερνικηθεί.