Ο τρόμος {LF}του κενού

Υπάρχει ένα είδος θεατρικής γραφής, ιδιαίτερα στην Αμερική, που ονομάζεται ακαδημαϊκή, πανεπιστημιακή γραφή. Και βέβαια έχει να κάνει με την ιδιάζουσα κοινωνική διαστρωμάτωση στις ΗΠΑ. Πράγματι αν επισκεφτεί κανείς από τον Νότο έως τον Βορρά και από την Ανατολή έως τη Δύση αυτή την κοινωνιολογικά εξόχως ενδιαφέρουσα συγκροτημένη κοινωνία, εκτός των άλλων διαστρωματώσεων με κριτήρια οικονομικά, φυλετικά, εθνοτικά ακόμη και γλωσσικά (η θεία της γυναίκας μου παντρεύτηκε 20 χρονών με Ελληνα της Ανατολικής Ακτής, πέθανε 99 ετών και δεν μίλησε ποτέ αγγλικά, ενώ ήρθε μόνο δύο φορές σε 80 χρόνια στην Ελλάδα για μία εβδομάδα) υπάρχουν και διακεκριμένες ομάδες ανθρώπων της κοινής διαβίωσης (εκατομμύρια) και άνθρωποι των πανεπιστημίων. Τα αμερικανικά πανεπιστήμια είναι κλειστά, σχεδόν πνευματικά γκέτο.

Είχα γνωρίσει έλληνες τροφίμους στο Χάρβαρντ π.χ. που σπούδαζαν για πέντε χρόνια και ήταν βέβαιο πως δεν είχαν βγει έξω από την πύλη του ιδρύματος πάνω από τρεις φορές, σε διάρκεια. Κάθε φορά μιας ημέρας. Τα αμερικανικά πανεπιστήμια όλα είναι στηριζόμενα σε ιδιωτική επιχορήγηση, σε μεγάλες εταιρείες και κληροδοτήματα. Είναι κράτη εν κράτει. Εκ των πραγμάτων είναι και πολυπολιτισμικές κοινότητες, αφού διδάσκουν εκεί και φοιτούν άνθρωποι από κάθε γωνιά του πλανήτη. Ευρωπαίοι, Ασιάτες, Αφρικανοί, Νοτιοαμερικανοί. Υπάρχει εκεί μια ανοχή θρησκευτική, φυλετική, ιδεολογική, εθιμική. Μου συνέβη να γνωρίσω έναν έλληνα σπουδαστή με στέρεες και αμετακίνητες ακόμη και τις ορθόδοξες ρίζες του να συγκατοικεί, να συνυπάρχει και να διαλέγεται νηφάλια με ενεργούς συμφοιτητές του έναν Εβραίο και έναν καθολικό Ιρλανδό, ενώ στο απέναντι διαμέρισμα κατοικούσε ένας βουδιστής Ινδός. Φίλοι όλοι και γόνιμοι συνομιλητές.

Σ’ αυτόν τον έξοχο πολυπολιτισμικό χώρο είναι αυτονόητο να ακμάζει και μια άλλου είδους τέχνη, λογοτεχνία και ηθική. Τελείως διαφορετική από την εκτός των τειχών. Στα αμερικανικά πανεπιστήμια δεν υπάρχουν γειτονιές μαύρων, Ιταλών, Ελλήνων, μουσουλμανικών πληθυσμών, όπως υπάρχουν ακόμη και στην ανεκτική φυλετικά και πολιτισμικά Νέα Υόρκη, το Χάρλεμ.

Οφείλουμε πάρα πολλά στην αμερικανική πνευματική δημιουργία που μας προίκισε με έργα (πεζά, κινηματογραφικά, τηλεοπτικά, χορευτικά, μουσικά) που μπόλιασαν με ποικιλία οπτικών γωνιών, ρυθμών, τάσεων όχι μόνο την αμερικανική, αλλά και την παγκόσμια τέχνη. Ομως παράλληλα με τη μεγάλη αυτή παράδοση υπάρχει και μια πιο κλειστή σχολή δημιουργίας που, όπως ανέφερα, ονομάζεται ενδεικτικά ακαδημαϊκή.

Αυτή η τέχνη, κυρίως η πεζογραφία και η ποίηση, καταπιάνεται με προβλήματα που τίθενται και συζητιούνται στα πανεπιστημιακά κάμπους, στις αίθουσες διδασκαλίας και στα μεταπτυχιακά προγράμματα. Πολλοί από αυτούς τους προβληματισμούς υπερπηδούν τα τείχη των κλειστών χώρων των πανεπιστημίων και γίνονται αντικείμενο ανάγνωσης, θέασης, ακρόασης, πάντα βέβαια από ένα μάλλον περιορισμένο ειδικό κοινό. Ποτέ ένα τέτοιο π.χ. πεζό κείμενο δεν θα γίνει μπεστ σέλερ. Γιατί αυτά τα προοριζόμενα για το ευρύ αναγνωστικό κοινό ή τους μαζικούς θεατές της σκηνής και της οθόνης έχουν άλλα, έξοχα καθ’ εαυτά, προβλήματα να συζητήσουν και άλλες συντεταγμένες να καταγράψουν.

Τα λεγόμενα ακαδημαϊκά πεζά κυρίως θέτουν και συζητούν πιο περίπλοκα, απρόσιτα στο μέσο κοινό προβλήματα που πηγάζουν από τις έρευνες των πανεπιστημιακών πειραμάτων και των θεωριών που η έρευνα στηρίζει.

Και ας έρθω στο προκείμενο, αφού αυτές τις γενικές θέσεις που προτάθηκαν τις προξένησε ένα άκρως ενδιαφέρον και ερεθιστικό θεατρικό έργο που παίζεται στην Αθήνα, στη Θεατρική Σκηνή, στην οδό Νάξου, που χρόνια στεγάζει ανάλογα έργα προβληματισμού που σκηνοθετεί και παίζει ο Αντώνης Αντωνίου και η Νατάσα Ασίκη.

Αυτή την εποχή τολμούν και φέρουν προς συζήτηση ένα άκρως προβληματισμένο έργο του Ντέιβιντ Μάμετ «Παραλλαγές πάπιας». Ο Μάμετ δεν είναι άγνωστος στην Ελλάδα. Θα έλεγα πως έχουν παρουσιαστεί τα περισσότερα έργα του και έχουμε απολαύσει πολλά αριστουργηματικά του σενάρια για το σινεμά.

Μετά τη γενιά των μεγάλων αμερικανών θεατρικών συγγραφέων (Ο’Νιλ, Τ. Ουίλιαμς, Αρθ. Μίλερ, Αλμπι κ.λπ.) ο Μάμετ μαζί με άλλους αξιόλογους δημιουργούς έστρεψαν τον φακό τους σε ανοιχτές πληγές κυρίως της μεταπολεμικής Αμερικής. Ο Μάμετ τόλμησε να βάλει το δάχτυλο επί τον τύπον των ήλων σε τελείως ιδιωτικά τραύματα και ιδιόμορφες ταξικές αντιπαραθέσεις.

Αλλά έστρεψε τον φακό του και σε προβληματισμούς υπαρξιακών αδιεξόδων που έως τότε δεν έχουν απασχολήσει την αμερικανική διανόηση και τη λογοτεχνία.

Η αμερικανική επιστήμη αλλά και η αμερικανική εκπαίδευση καλλιέργησε έναν θετικισμό και μια ιδεολογία του χρήσιμου. Η φιλοσοφία της Βόρειας Αμερικής θεμελίωσε παιδευτικά και επιστημονικά προβλήματα πάνω στην ωφελιμότητα. Αυτό βέβαια δημιούργησε γενιές πολιτών που ρωτούσαν και ερευνούσαν τις πιθανές ανθρώπινες ενέργειες με ερώτημα το «πόσο», όχι το «γιατί».

Αυτά βέβαια στον αναπεπταμένο χώρο μιας πολυεθνικής κοινωνίας που ενώ ως επιμέρους οντότητες εθνοτικές είχε δικά του δόγματα, ιδεολογήματα, έθιμα, θρησκευτικές πίστεις και γλωσσικά ιδιώματα τους ένωνε η ιδέα μιας κοινής πατρίδας και κυρίως ενός παντοδύναμου κοινού νομίσματος. Στη γειτονιά όπου κατοικούσε συγγενής μου έλληνας ορθόδοξος κυριαρχούσαν οι έγχρωμοι. Τα σπίτια όλα τα νοίκιαζαν από Εβραίους και υπήρχαν τρεις ιερείς, ένας ορθόδοξος Ρώσος, ένας προτεστάντης Νορβηγός, ένας καθολικός Πολωνός και βέβαια ένας ραβίνος.

Στο έργο που προκάλεσε αυτές τις πολιτισμικές αναφορές, του Μάμετ, δύο πρόσωπα συναντιούνται σε ένα παγκάκι απέναντι στη θάλασσα, άντρας και γυναίκα, αλλά δεν μαθαίνουμε ποτέ στη διάρκεια της πράξης ούτε τη θρησκευτική τους ταυτότητα, ούτε την εθνοτική τους καταγωγή, ούτε την παιδεία τους, ούτε την οικονομική τους δυνατότητα.

Το εξαίσιο αυτό κείμενο είναι μια παγίδα και συνάμα μια λυτρωτική αποπαγίδευση.

Καθώς αυτοί οι δύο τυχαίοι άνθρωποι που ο καθένας για διαφορετικούς (ανείπωτους) λόγους καταφεύγουν σε ένα παγκάκι απέναντι από τη θάλασσα ξαφνικά μας ταξιδεύουν στην αυγή του πολιτισμού. Δύο πρωτόγονοι άνθρωποι έξω από τη σπηλιά τους έχουν να αντιμετωπίσουν τον κόσμο, τη θάλασσα, τον ουρανό, τα πουλιά, τους ανέμους.

Και έκπληκτοι διαπιστώνουν πως η φύση είναι ένα πεδίο συγκρούσεων, ανταγωνισμών, αιώνιας αλλαγής, όπως ο μεγάλος Ηράκλειτος διαπιστώνουν πως όλα άλλαξαν και το μόνο που μένει αναλλοίωτο είναι η αλλαγή. Οι πάπιες που πλατσουρίζουν στο νερό θα γίνουν τροφή για τον ερωδιό και ο ερωδιός για τον γυπαετό και ο γυπαετός για τον πεινασμένο τρωγλοδύτη.

Ο Μάμετ κατορθώνει σε ένα μεγάλο μονόπρακτο μιας ώρας να αναπτύξει όλη τη θεωρία της θετικής φιλοσοφίας της χώρας του μέσω μιας χαριτωμένης και καλογραμμένης επιφανειακής θεατρικής κωμωδίας ηθών.

Σ’ αυτό το εξαίσιο έργο με αφορμή και μόνο την αιώνια και ενστικτώδη αντιπαλότητα μιας πάπιας με έναν ερωδιό αποδεικνύεται πως από την αυγή του πολιτισμού, όσο κι αν αναπτύξαμε μια αδιανόητη τεχνική αρματωσιά, δεν κάναμε τίποτε άλλο από το να αναπαριστούμε την ιστορία του κόσμου όπου τα πάντα ισορροπούν γιατί πρυτανεύει η αρχή της εξόντωσης του άλλου και συνάμα ο ασθενέστερος και θύμα έχει εκ φύσεως τη δυνατότητα να μη χάνεται γιατί από τη φύση του γεννάει περισσότερα αβγά από τα πουλιά που τρώει ο αντίπαλος.

Το ζεύγος του Μάμετ σε μια σειρά από σκηνικά στιγμιότυπα αναλύει όλες τις μεθόδους εξόντωσης της πάπιας και τις αντίθετες μεθόδους της άμυνάς της. Οσο προχωρά η αναφορά στις στρατηγικές των αντιπάλων ο ανοιχτός θεατής αντιλαμβάνεται πως ο Μάμετ δραματοποιεί την ανθρώπινη ιστορία, την οργάνωσή της, τις άμυνές της, τους εχθρούς της, τα καταφύγιά της και πάνω από όλα τον αναπόφευκτο θάνατο.

Και αυτό, ο θάνατος, είναι το κλειδί όλου του έργου. Δύο μεγάλοι άνθρωποι, προϊόντα μιας κοινωνίας με θεσμούς, παγίδες, θριάμβους, αποτυχίες, επιδόσεις και αποδράσεις, συχνά απρόβλεπτης, συχνά πληκτικής, έχει βάλει πλώρη προς το ρύγχος του ερωδιού. Είναι μοιραίο το τέλος, νομοτέλεια ο θάνατος. Οσο ανοιχτοί κι αν είναι οι ορίζοντες όσο ικανά και να είναι τα πτερά ώστε να σε ταξιδέψουν στον απέραντο κόσμο, κάπου σε περιμένει ο ερωδιός, γιατί έτσι είναι από τη φύση προορισμένος, να τρώει πάπιες. Οπως οι πάπιες είναι προορισμένες να τρώνε αφρόψαρα και τα αφρόψαρα πλαγκτόν.

Ο Μάμετ έγραψε ένα μικρό αριστούργημα και το μετέφρασε εξαίσια η Μικαέλα Αντωνίου, με όλο τον κρυπτικό λόγο, τους υπαινιγμούς και τις ατελείωτες προτάσεις της αμηχανίας.

Ο λιτός σκηνικός χώρος έγινε από τον σκηνογράφο Νίκο Κασαπάκη. Ενα παγκάκι στο κενό, όπως η πρώτη πέτρα όπου κάποτε οι πρωτόπλαστοι κάθισαν και ατένισαν τον κόσμο. Φώτισε η Μαριέττα Παυλάκη.

Οι δύο ηθοποιοί που υπηρέτησαν το υπαινικτικό και στην επιφάνεια νηφάλιο κείμενο είναι δύο έξοχοι στυλίστες του κριτικού ρεαλισμού που είναι η σχολή του Μάμετ και των σύγχρονων αμερικανών και άγγλων συγγραφέων.

Ο Αντώνης Αντωνίου και η Νατάσα Ασίκη μάς χαρίζουν ένα ρεσιτάλ σιωπών, υπαινιγμών και φαινομενικής, αλλά καχύποπτης κατάστασης του ανθρώπου που προσπαθεί να κρυφτεί πίσω από το παραβάν της πραγματικότητας για να αποφύγει το κενό ή το άπειρο που ελλοχεύει πίσω από το σκηνικό της δημιουργίας. Υποκριτικός άθλος.