Ηταν επανάσταση ή πραξικόπημα;

Τριάντα χρόνια συμπληρώνονται αύριο από την αιματηρή πτώση του δικτάτορα Νικολάε Τσαουσέσκου στη Ρουμανία. Και το ερώτημα εξακολουθεί να διχάζει τη χώρα: τα γεγονότα του 1989 ήταν μια πραγματική επανάσταση ή μήπως ένα πραξικόπημα καλά ενορχηστρωμένο; Συναινετική εκδοχή δεν υφίσταται, μπορεί όμως κανείς να αναζητήσει καταφύγιο σε όσα γνωρίζουμε, μέχρι και σήμερα, για τη μοναδική βίαιη μετάβαση στην πρώην κομμουνιστική Ανατολική Ευρώπη.

Ολα ξεκινούν στα μέσα Δεκεμβρίου του 1989, ενώ το Τείχος του Βερολίνου έχει ήδη πέσει. Με φόντο το ανατολικογερμανικό αλλά και το τσεχοσλοβακικό, ουγγρικό και πολωνικό κίνημα, οι πρώτες ρουμανικές αντικομμουνιστικές διαδηλώσεις καταστέλλονται βίαια από τον – διαβόητο για την παράνοιά του – Τσαουσέσκου. Στις 22 Δεκεμβρίου του 1989, όμως, την επομένη μιας ομιλίας κατά την οποία αποδοκιμάζεται έντονα τόσο ο ίδιος όσο και η σύζυγός του Ελενα, το ζεύγος αναγκάζεται να διαφύγει – πριν συλληφθεί, σε συνθήκες ακόμα θολές, περίπου 50 χιλιόμετρα από το Βουκουρέστι. Εκτελούνται και οι δύο, στο πέρας μιας εικονικής δίκης – εξπρές, στις 25 Δεκεμβρίου.

Στο μεταξύ, στη χώρα βασιλεύει το χάος. Οι διαφορετικές φατρίες του στρατού και της πολιτικής αστυνομίας αλληλοπυροβολούνται στη μέση του δρόμου. Πολλοί απλοί πολίτες μπαίνουν στο στόχαστρο μυστηριωδών ελεύθερων σκοπευτών: ο 37χρονος Νταν Ντορίν, για παράδειγμα. Εφυγε για τη δουλειά στις 23 Δεκεμβρίου και δεν επέστρεψε ποτέ. Η σύζυγός του Ευγενία Ντούτα διηγείται στους απεσταλμένους τής «Le Monde» πως χρειάστηκε να κάνει τον γύρο όλων των νεκροτομείων της πρωτεύουσας πριν σπρώξει την πόρτα του νοσοκομείου Floreasca. «Βρισκόταν στην αίθουσα των “μη αναγνωρισμένων σορών”» θυμάται. «Του είχαν κλέψει τα πάντα, δεν είχε πλέον τίποτα στις τσέπες του, ούτε καν την ταυτότητά του».

Την εξουσία αναλαμβάνει ένα αυτοανακηρυχθέν Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας, με επικεφαλής τον Ιόν Ιλιέσκου. Οπως ο αρχηγός του, έτσι και πολλά από τα μέλη του δεν είναι επαναστάτες που ήρθαν από τον δρόμο, αλλά παλαιά στελέχη τού καθεστώτος που είχαν πέσει σε δυσμένεια και τώρα επιστρέφουν. Η βία συνεχίζεται μέχρι τα τέλη Δεκεμβρίου, οπότε το Μέτωπο κατορθώνει να εδραιωθεί στη χώρα. Ο Ιόν Ιλιέσκου εκλέγεται πρόεδρος τον Μάιο του 1990, κατόπιν επανεκλέγεται το 1992 και το 2000. Στο πέρας της τελευταίας θητείας του, το 2004, ιδρύει το Ινστιτούτο της Επανάστασης του Δεκεμβρίου του 1989, «ένα ινστιτούτο – φάντασμα που παραμένει κλειστό στους περισσότερους ερευνητές», σύμφωνα με την ιστορικό Ραλούκα Γκροσέσκου.

Οι δύο απεσταλμένοι της «Le Monde» κατάφεραν βέβαια να μπουν για λίγο, έπειτα από μεγάλη προσπάθεια, για μια σύντομη συνέντευξη με τον Τζέλου Βοϊκάν Βοϊκουλέσκου, πρώην αντιπρόεδρο της ρουμανικής μεταβατικής κυβέρνησης που ανέλαβε την εξουσία μετά τον θάνατο του Τσαουσέσκου – ο 89χρονος Ιλιέσκου αρνείται πλέον τις συνεντεύξεις και πολλαπλασιάζει τις εισαγωγές σε νοσοκομεία. Στην Ευρώπη του 2019, σχολίασαν οι γάλλοι δημοσιογράφοι, είναι αρκετά σπάνιο να συναντάς έναν άνδρα που κατηγορείται για εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας μέσα σε μια μεγάλη καλοδιατηρημένη βίλα, η οποία συντηρείται και φρουρείται με έξοδα του κράτους. Και εντούτοις, αυτό τους συνέβη στο Βουκουρέστι.

Τριάντα χρόνια αφότου ηγήθηκαν μαζί του Μετώπου Εθνικής Σωτηρίας, Ιλιέσκου και Βοϊκουλέσκου επιμένουν στον αυστηρό σεβασμό της δικής τους εκδοχής της ιστορίας, που τους θέλει σωτήρες της χώρας, επαναστάτες αρκετά θαρραλέους ώστε να κλονίσουν και να ρίξουν τον δικτάτορα που βρισκόταν στην εξουσία από το 1965. Υπάρχει όμως και η άλλη εκδοχή, αυτή την οποία στηρίζουν οι ενώσεις των θυμάτων εκείνης της περιόδου: ούτε ο Ιλιέσκου ούτε ο Βοϊκουλέσκου ήταν ήρωες. Ηταν παλιοί απαράτσικ, υπολογιστές μέχρι θανάτου, που πέτυχαν τον στόχο τους το 1989 αφού πρώτα σχεδίασαν μια «τεράστια επιχείρηση αντιπερισπασμού και παραπληροφόρησης», προορισμένη να δημιουργήσει μια «γενικευμένη ψύχωση που σημαδεύτηκε από χαοτικούς και αδελφοκτόνους πυροβολισμούς». Με άλλα λόγια, οι δυο τους φέρεται ότι συντήρησαν το χάος, ώστε να εμφανιστούν ως οι μόνοι ικανοί να σταθεροποιήσουν τη χώρα. Την εποχή εκείνη, οι «χαοτικοί και αδελφοκτόνοι πυροβολισμοί» είχαν στοιχίσει 862 ζωές. Εξού και η σημερινή απαγγελία κατηγοριών εις βάρος τους για εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας.

Αλλεργικοί στα γεγονότα
Προτιμούν να συντηρούν την αοριστία
Τριάντα χρόνια μετά την «επανάσταση», στο λυκόφως της ζωής του Ιλιέσκου, έπειτα από χρόνια αδράνειας και απανωτές καταδικαστικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα την περίοδο 2010-2014, η ρουμανική δικαιοσύνη παλεύει να ανακτήσει το χαμένο έδαφος. Στις 29 Νοεμβρίου, το Ακυρωτικό Δικαστήριο άνοιξε επιτέλους επισήμως τη δίκη του ζεύγους Ιλιέσκου – Βοϊκουλέσκου καλώντας σε ακρόαση εκατοντάδες ενάγοντες, ανάμεσά τους και η Ευγενία Ντούτα. Κανένας από τους δύο κατηγορούμενους δεν έδωσε όμως το παρών. Οι διαδικασίες προχωρούν με τόσο αργούς ρυθμούς που οι συνταξιούχοι του Μετώπου Εθνικής Ιστορίας μπορούν να συνεχίσουν να παίζουν γαλήνια τους ιστορικούς, μέσα στο καταφύγιο της βίλας τους στο Βουκουρέστι, χωρίς ιδιαίτερο φόβο μήπως τους προλάβει η δικαιοσύνη πριν από τον θάνατό τους. Στο μεταξύ, η Ρουμανία δεν διαθέτει κανένα δημόσιο μουσείο για την επανάσταση και τα ιστορικά βιβλία μετά βίας προσεγγίζουν το θέμα. Μία χώρα που όπως σημειώνει η Le Monde έχει πολλές φορές αποδειχθεί αλλεργική στα γεγονότα, προτιμά να συντηρεί την αοριστία παρά να ανακινήσει μνήμες που διχάζουν τόσο.