Οι εσωτερικές παράμετροι {LF}του τουρκικού αναθεωρητισμού

Η τουρκική ανάμειξη στη Λιβύη και η συνακόλουθη διπλωματική διελκυστίνδα είναι απόρροια των τεκτονικών αλλαγών που συντελούνται στο διεθνές σύστημα. Η παγκοσμιοποίηση προκαλεί αντίρροπες τάσεις και ετερόκλητες συμμαχίες. Η Αγκυρα προσπαθεί να επωφεληθεί από τον αυξανόμενο ανταγωνισμό μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων (π.χ. ΗΠΑ, Ρωσία) για να προωθήσει τα συμφέροντά της στην Ανατολική Μεσόγειο. Βλέπει πλέον τον εαυτό της ως έναν αυτόνομο πόλο που δεσπόζει ανάμεσα στην Ευρώπη, την πρώην ΕΣΣΔ και τη Μέση Ανατολή.

Η έξαρση του τουρκικού αναθεωρητισμού δεν είναι μια συγκυριακή εξέλιξη, αλλά αντανακλά βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές που έχουν λάβει χώρα στο εσωτερικό της. Η Τουρκία έχει εισέλθει πλέον σε μια νέα εποχή. Η χρεοκοπία του κεμαλισμού έχει δημιουργήσει ένα ιδεολογικό κενό που καλύπτεται από έναν ιδιότυπο ισλαμισμό με στοιχεία οικονομικού φιλελευθερισμού (π.χ. δυναμικός ιδιωτικός τομέας) και κοινωνικού συντηρητισμού (π.χ. παραδοσιακός ρόλος της γυναίκας). Παράλληλα, ο ισλαμισμός του Ερντογάν προωθεί το νοσταλγικό όραμα της επανασύστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.

Δυστυχώς, δεν έχει γίνει ακόμα κατανοητό τι πραγματικά έχει συμβεί στο εσωτερικό της γειτονικής χώρας τα τελευταία χρόνια. Αυτό οφείλεται στην ερευνητική ένδεια που υπάρχει στην Ελλάδα· δίνεται μεγαλύτερη έμφαση, για προφανείς λόγους, στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας και το εξοπλιστικό της πρόγραμμα. Ετσι, όμως, αγνοούμε τις συνέπειες που προκαλεί η ανάδυση της νέας ισλαμικής Τουρκίας που προέρχεται από την Ανατολία. Οι δημογραφικές αλλαγές είναι συγκλονιστικές, αφού αλλάζουν ραγδαία τη φυσιογνωμία της χώρας. Ενα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας νιώθει εγγύτερα στους σουνιτικούς πληθυσμούς της Μέσης Ανατολής παρά στην Ευρώπη.

Στην πραγματικότητα, ο Ερντογάν ηγείται ενός μεγάλου αντιαμερικανικού/αντιδυτικού ρεύματος που κυριαρχεί στο εσωτερικό της Τουρκίας. Το 2017, για παράδειγμα, το έγκυρο αμερικανικό Κέντρο Ερευνών Pew δημοσίευσε μια μελέτη για τον αντιαμερικανισμό σε 38 χώρες. Η Τουρκία σημείωσε το υψηλότερο ποσοστό, αφού το 72% των ερωτηθέντων χαρακτήρισαν τις ΗΠΑ ως τη μεγαλύτερη απειλή για την εθνική ασφάλεια. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 2013 μόνο 44% έδινε την ίδια απάντηση. Ο Ερντογάν κατανοεί πλήρως ότι η συντηρητικοποίηση της κοινωνίας είναι μη αναστρέψιμη. Για αυτόν τον λόγο, ο τούρκος ηγέτης έχει χαράξει μια ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική που προσομοιάζει με εκείνη που παραδοσιακά είχε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τα εθνικιστικά και ακροαριστερά κόμματα, για διαφορετικούς λόγους, υποστηρίζουν αυτή την προσπάθεια.

Ταυτόχρονα, ο Ερντογάν έχει κατορθώσει να εξουδετερώσει σχεδόν όλους τους εσωκομματικούς του αντιπάλους και να περιθωριοποιήσει την αντιπολίτευση. Ο στόχος του είναι ο πλήρης έλεγχος του πολιτικού συστήματος. Σίγουρα κάτι τέτοιο δεν είναι μια εύκολη υπόθεση όμως. Πριν από δέκα ημέρες, ο Αχμέτ Νταβούτογλου παρουσίασε το δικό του Κόμμα του Μέλλοντος που απευθύνεται στους δυσαρεστημένους ψηφοφόρους του κυβερνώντος Κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, αλλά ευαγγελίζεται πιο μετριοπαθείς θέσεις. Νέο κόμμα θα ιδρύσει και ο πρώην αντιπρόεδρος της τουρκικής κυβέρνησης και υπουργός Οικονομίας Αλί Μπαμπατζάν. Αυτές οι προσπάθειες νομοτελειακά θα οδηγήσουν στον κατακερματισμό του ισλαμιστικού μπλοκ, αλλά είναι πολύ νωρίς για να διαγράψουμε τον Ταγίπ Ερντογάν από την πολιτική ζωή της Τουρκίας.

Η ελληνική πλευρά έχει υιοθετήσει για πολλά χρόνια τον μύθο με τις «δύο Τουρκίες», σύμφωνα με τον οποίο υπάρχει η επιθετική Τουρκία και η συμφιλιωτική Τουρκία. Η αλήθεια είναι ότι υπάρχει σχεδόν ομοφωνία ανάμεσα στις πολιτικές δυνάμεις της χώρας για τα ζητήματα που αφορούν την Ελλάδα και την Κύπρο. Δεν ισχύει το ίδιο, όμως, για τις παράτολμες κινήσεις του Ερντογάν στη Συρία και τη Λιβύη. Παρά το εθνικιστικό παραλήρημα, υπάρχει ένας προβληματισμός για την τουρκική πολιτική στη Μέση Ανατολή που φέρνει τη χώρα σε σύγκρουση με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και πολλές αραβικές χώρες. Η ειρωνεία είναι ότι αυτοί που εκφράζουν τις μεγαλύτερες αντιρρήσεις είναι οι πρώην συνοδοιπόροι του Ερντογάν. Μεταξύ της κεμαλικής εσωστρέφειας και της ερντογανικής υπερεπέκτασης προτείνεται ο τρίτος δρόμος της οικονομικής ευημερίας και της ισλαμικής αναγέννησης.

Ο Μάνος Καραγιάννης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αμυντικών Σπουδών του King’s College London και στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας