Το ταξικό ήθος

πάρχει ένα έξοχο νεοελληνικό θεατρικό έργο που έκανε μάλιστα τρικούβερτη επιτυχία στη Γερμανία στη δεκαετία του ’70, όταν ο συγγραφέας του, ο μακαρίτης φίλος Βασίλης Ζιώγας, ανήκε στην τότε Δυτική Γερμανία σε μια πρωτοποριακή ομάδα θεάτρου που πρέπει να θεωρηθεί προάγγελος της γαλλικής σχολής του παραλόγου, ενώ στη Γερμανία ανήκει στην αισθητική και ιδεολογική σχολή του υπερρεαλισμού. Το έργο, ανάμεσα σε άλλα με το ίδιο μακάβριο ύφος και ήθος του Ζιώγα, είχε τον τίτλο «Εστιατόριον Χουμανίσμους».

Η σκηνή παρουσίαζε ένα πολυτελές εστιατόριο όπου με όλα τα τυπικά ενός τέτοιου εστιατορίου ως προς τον διάκοσμο, την τελετουργία, τα ποικίλα μαχαιροπίρουνα και όλη την κλιμάκωση καθηκόντων του προσωπικού από τον μετρ έως τον σερβιτόρο, τον κεραστή των πιοτών με τη γνωστή σειρά και διαδικασία και τους υπηρέτες που μάζευαν τα χρησιμοποιημένα σερβίτσια το μενού προσέφερε ανθρώπινα μέλη μαγειρευμένα με περίτεχνες συνταγές!

Είναι κρίμα που η απληροφόρητη «πιάτσα» μας η θεατρική αγνοεί και τον Ζιώγα και την πρωτοπόρα δραματουργία του. Θυμίζω απλώς (για να δημιουργήσω ενοχές) πως το έργο του Ζιώγα που ανέφερα είχε γίνει μονόπρακτη όπερα μαζί με το άλλο του μακάβριο κείμενο, «το λαστιχένιο φέρετρο», από τον έλληνα μείζονα συνθέτη που ευδοκίμησε στη Γερμανία της εποχής εκείνης Αργύρη Κουνάδη.

Ομολογώ πως το αδικημένο στην Ελλάδα έργο του Ζιώγα ήρθε στο μυαλό μου δύο φορές. Οταν προ μηνών παίχτηκε με επιτυχία το έργο του Ουέσκερ «Η κουζίνα» και τώρα που παίζεται από τον θίασο «Νάμα» το έργο του Μόρις Πάνιτς «Οι λαντζέρηδες»  – και τα τρία αυτά έργα, με παλαιότερο του Ζιώγα, σχεδόν πρωτοποριακό, έχουν ως θέμα το φαγητό, ως τελετουργική διαδικασία που απηχεί ταξικές και ιδεολογικές διαστρωματώσεις.

Πίσω από το έργο του Ζιώγα βεβαίως βρίσκονται δύο μεγάλα ανάλογα θέματα: τα θυέστεια δείπνα των Ατρειδών και το μακάβριο έργο του Σαίξπηρ «Τίτος Ανδρόνικος». Και στα δύο αυτά μοτίβα υπάρχει ανθρωποφαγία. Στο πρώτο ο Ατρέας προσφέρει στον Θυέστη γεύμα τα σφαγμένα παιδιά του αδελφού του και στο άλλο ο Τίτος προσφέρει ως γεύμα τον σφαγμένο αντίπαλό του.

Αν εκκινώ από αυτά τα καταγωγικά κείμενα είναι για να τονίσω εκτός των άλλων και τη θεατρικότητα αυτών των θεμάτων, όπου η κτηνωδία συνυπάρχει με την τελετουργία του φαγητού, ίσως την πιο πανάρχαια τελετουργία του ανθρώπου από τη στιγμή που κατέφυγε στα σπήλαια. Να θυμίσω πως στην κορυφή της θεολογικής αρχαιότητας ο Κρόνος έτρωγε τα παιδιά του.

Η ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΦΑΓΗΤΟΥ. Μένω λοιπόν στην τελετουργία της παρασκευής, της προσφοράς και της κατανάλωσης της τροφής. Οι συγγραφείς βρήκαν σ’ αυτήν την τελετουργία μια ερεθιστική πρόκληση αναλογίας, καθ’ όλα νόμιμη, ανάμεσα στις κοινωνικές συγκρούσεις, επιδιώξεις και κλιμακώσεις και στο τελετουργικό της καθημερινότητας όπου γης (από τις πρωτόγονες φυλές του Αμαζονίου έως τις ρωμαϊκές συνεστιάσεις και από τα γεύματα που περιγράφει ο Οσκαρ Ουάιλντ στην αριστοκρατική τάξη της Αγγλίας έως τα εορταστικά πασχαλινά γεύματα του ελληνικού στρατού).

Εξάλλου ο ειδικός που ασχολείται με τα προβλήματα και τις συνταγές της γεύσης ονομάζεται μετρ, δάσκαλος, όπως ο φιλόσοφος, ο νομικός ρήτορας, ο μόδιστρος και ο προπονητής αθλήματος.

Στο έργο του Ουέσκερ έχουμε μια ομάδα μαγείρων σε ένα πολυτελές εστιατόριο που στην κουζίνα του, μια μικρή κοινωνία με όλες τις αναλογίες της μεγάλης κοινωνίας έχει τους ανταγωνισμούς, τις υπονομεύσεις, τις φιλοδοξίες, τα μίση, τις αφέλειες, τα λάθη, τις παγίδες. Ολα δηλαδή τα σύνδρομα του ανταγωνισμού αλλά και της άμιλλας.

Κάτω όμως από τον όροφο της κουζίνας είναι η λάντζα, θα έλεγα το λούμπεν προλεταριάτο της παρασκευής της τροφής. Οπως στα ανθρακωρυχεία υπάρχουν οι εργάτες των στοών, οι διαλογείς των μεταλλευμάτων και οι βιομήχανοι, έτσι στη λάντζα των εστιατορίων υπάρχουν οι εργάτες που πλένουν τα μεταχειρισμένα σκεύη (πιάτα, πιατέλες, κατσαρόλες, μαχαιροπίρουνα) και αφού τα στοιβάξουν τα ετοιμάζουν για τη νέα χρήση τους.

Οπως αντιλαμβάνεται και ο πλέον απροετοίμαστος θεατής, ο συγγραφέας Πάνιτς κοινωνιολογεί και απλώς μέσω της μαγειρικής τελετουργίας και των σταδίων της μιλάει για το κατώτερο κοινωνικό στρώμα του συστήματος παραγωγής.

Αυτοί οι εργάτες δεν έχουν τίποτε άλλο από τα χέρια τους. Ο χώρος, το νερό, τα πιάτα δεν τους ανήκουν. Αλλοι τα χρησιμοποιούν, άλλοι τα χαίρονται. Και άλλοι τα αξιολογούν. Είναι ενδεικτική η στιγμή στο έργο που διαπιστώνεται πως ένα πιάτο δεν έχει πλυθεί καλά και έχει κατάλοιπα της τροφής που φιλοξένησε. Αρα και σ’ αυτή τη συμβολική διαδικασία υπάρχει μια αξιολογική κλίμακα, ποιος δηλαδή παραδίδει προς χρήση τα πλέον τέλεια εργαλεία.

Οπως σε όλες τις διαστρωματώσεις της κοινωνίας και στο κατώτερο στάδιο υπάρχουν φιλοδοξίες, αλλά και αυταπάτες και παραιτήσεις. Υπάρχουν άτομα που περιορίζονται στο να αναγνωρίζονται ως αφεντικά στην τάξη τους λόγω της πείρας τους, άλλα άτομα είναι μοιρολατρικά συμβιβασμένα με τον βυθό και άλλα που ονειρεύονται να αλλάξουν τάξη, από λαντζέρηδες να γίνουν μάγειροι και ύστερα γκαρσόνια και τέλος μετρ και πιθανόν ειδικευμένοι γευσιγνώστες ή δοκιμαστές κρασιών!!

Ο μέγας κοινωνιολόγος Λεβί-Στρος μάς έχει προικίσει με ένα έξοχο σύγγραμμα για την ιστορία της τροφής όπως καταγράφεται η αρχή της στα πρωτόγονα φύλα που εξερεύνησε.

Ο Πάνιτς υποτιτλίζει το έργο του ως «αόρατη υπευθυνότητα», δηλαδή θέλει να το διαβάσουμε και να το δούμε και με μια ηθική ματιά. Οι εργάτες του υπογείου υποχρεώνονται από την ίδια τη φύση της εργασίας τους να συγκροτούν κώδικες συμπεριφοράς που να επιδιώκει την ισορροπία από τη μια της προσωπικότητάς τους και από την άλλη του καθήκοντος προς το σύνολο.

Αρα το πιάτο που φτάνει καθαρό στον μάγειρα για να το γεμίσει με τροφή και παραδίδεται στον σερβιτόρο που ελέγχεται από τον μετρ είναι ένα μέσο που καθορίζει και αξιολογεί και επιβραβεύει την προσφορά του λαντζέρη! Είναι τρία τα κύρια πρόσωπα του έργου: ο πετυχημένος και αυτοϊκανοποιημένος, ο απολύτως συμβιβασμένος με τη μοίρα του και ο φιλόδοξος που παλεύει να αλλάξει μοίρα. Ενας τέταρτος που θα τον αντικαταστήσει έχει μπροστά του για να μιμηθεί τα τρία πρότυπα.

Στο Σύγχρονο Θέατρο όπου δραστηριοποιείται πριν από λίγα χρόνια το θεατρικό σχήμα Νάμα που διευθύνουν η Ελένη Σκότη και ο Γιώργος Χατζηνικολάου, παράλληλα με το θέατρο Επί Κολωνώ, η ποιότητα πάντα είναι υψηλού επιπέδου. Η Σκότη σκηνοθετεί το έργο του Πάνιτς, ο Χατζηνικολάου μεταφράζει, σχεδιάζει σκηνικά και κοστούμια, έχει την ευθύνη της παραγωγής. Εργοτάξιο! Φωτίζει ο Αντ. Παναγιωτόπουλος, τη μουσική ευθύνη έχει ο Στ. Γιαννουλάκης.

Η Σκότη είναι η μεγάλη δασκάλα του αμερικανικού κώδικα υποκριτικής της σχολής του Ακτορς Στούντιο. Ψυχολογικός ρεαλισμός, θα έλεγα.

Ο Τάσος Κωστής έξοχος, στον καλύτερο έως τώρα ρόλο μιας σπουδαίας καριέρας. Ο Κώστας Λάσκος εκπληκτικός. Κουβαλάει μια μανιέρα των μπουλουκιών που εδώ πάει γάντι. Ο Γιάννης Σαρακατσάνης συνεχώς ανεβαίνει κλίμακα ωριμότητας και εντός ύφους ο Μανωλίδης.