Απάντηση για την κριτική του Δημήτρη Ραυτόπουλου

Χόλος νόον οιδάνει. (Ο θυμός φουσκώνει το μυαλό. Ιλιάδα Ι’ 549)

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος δημοσίευσε στα «ΝΕΑ» «κριτική» (λίβελλο με φανερή την απροκάλυπτη πρόθεση για σκευωρία) στη δίτομη «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος», που έχει δημοσιευτεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Απαντώ όχι σε ύφος… αντιλίβελλου. Έχω τη διαίσθηση ότι ο Δ. Ρ. δεν διάβασε τα διηγήματα, προπαντός του δεύτερου τόμου, της σοβιετικής λογοτεχνίας. Χωρίς τη γνώση των κειμένων, δεν μπορεί να υπάρξει κριτική τους.

Η όποια ανθολογία διηγήματος ή ποίησης εκφράζει τις αισθητικές προτιμήσεις του ανθολόγου. Εφόσον, βέβαια, γνωρίζει επαρκώς τη γλώσσα και την υπό ανθολόγηση λογοτεχνία. «Εγώ θα πρόσθετα», γράφει ο επικριτής των επιλογών μου, «στον Α’ τόμο Νεκράσοφ, Λεσκόφ, Ρεμίζοφ, Πισέμσκι· και θα διάλεγα το “Παλτό” του Γκόγκολ ή την “Άμαξα” ή κάτι από τις “Νεκρές Ψυχές” αντί της “Μύτης”· από τον Γκόρκι θα επέλεγα “Τσέλκας” ή “Μάλβα”»… Η τονική κακοποίηση των επιθέτων Ρέμιζοφ και Πίσεμσκι ή του τίτλου του διηγήματος του Γκόρκι Τσελκάς δεν ανήκουν στα θετικά του κειμένου του Δ. Ρ. Η ελληνική προχειρότητα στο μεγαλείο της. Γράφουν και λένε Μπόρις Πάστερνακ αντί του σωστού Μπορίς Παστερνάκ, Φιοντόρ αντί του Φιόντορ, Άντον Τσέχοφ αντί του Αντόν, Ιγκόρ αντί του Ίγκορ, Γκλαζούνοφ, Μουσόργκσκι αντί των Γκλαζουνόφ και Μούσοργκσκι, και πάρα πολλά άλλα. Όπως, δεν πιστεύω να γίνεται λόγος για τον ποιητή Νικολάι Νεκράσοφ. Στην ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας παραμένει μεγάλος ποιητής και όχι διηγηματογράφος. Ο Ρέμιζοφ και ο Πίσεμσκι είναι μυθιστοριογράφοι, ο πρώτος και θεατρικός συγγραφέας, ακόμα και συγγραφέας πολυσέλιδων αφηγημάτων που στη ρωσική φιλολογική επιστήμη θεωρούνται μεγάλα διηγήματα ή μικρά μυθιστορήματα. Τα κείμενα Τσελκάς και Μάλβα είναι των 40 και των 75 σελίδων. Η Γριά Ιζεργκίλ θεωρείται από τους ειδικούς ένα από τα καλύτερα διηγήματα της ρωσικής λογοτεχνίας.

Βασική μου αρχή, κατά την ανθολόγηση, είναι να μην αποσπώ μέρος – μέρη από το σύνολο. Αλλοιώνεται η σημασιολογική και η αισθητική ενότητα του έργου. Το μέρος δεν μπορεί να αντικαταστήσει ποτέ το σύνολο. Δεν θεωρώ τη χρήση αποσπασμάτων σωστή πρακτική. Ο πρώτος τόμος της Ανθολογίας είναι των 755 σελίδων. Αν θα πρόσθετα Νεκράσοφ (εντελώς αδύνατο), Λεσκόφ, Ρέμιζοφ, Πίσεμσκι, απόσπασμα (;!) από τις Νεκρές Ψυχές ή το Παλτό, ή την Άμαξα του Γκόγκολ, τον Τσελκάς ή τη Μάλβα του Γκόρκι, θα χρειαζόμασταν εκατοντάδες επιπρόσθετες σελίδες.

Ο τόμος αυτός δεν ανησύχησε τον Δ. Ρ.: μήτε παλιά και μήτε τώρα. Τον ανησύχησε σφόδρα το σοβιετικό διήγημα, η σοβιετική πεζογραφία, όπου υπάρχει ο Γκόρκι και ο Σόλοχοφ, που στέκονται επάξια δίπλα στα μεγάλα ονόματα της ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα. Το ίδιο και οι Μπουλγκάκοφ, Παουστόφσκι, Σίμονοφ, Φέντιν, Φούρμανοφ, Λαβρενιόφ, Λεόνοφ, Πλατόνοφ, Ζόστσενκο, Ιλφ – Πετρόφ, Αλεξέι Τολστόι κ.ά. Ανάμεσά τους και αρκετοί που ασκούσαν κριτική στις παραμορφώσεις του σοσιαλισμού ή, και γενικότερα, στο σοβιετικό καθεστώς.

Στη σοβιετική ποίηση διαπρέπουν οι Μαγιακόφσκι («σαν λύκος θα ροκάνιζα τη γραφειοκρατία», στίχος του ίδιου ποιητή και εννοούσε τη σοβιετική γραφειοκρατία), Μπλοκ, Χλέμπνικοφ, Γεσένιν, Παστερνάκ, Αχμάτοβα, Τσβετάγιεβα, Μαντελστάμ, Ζαμπολότσκι, Τβαρντόφσκι για να περιοριστώ στις δεκαετίες του ’20 και του ’30. Οι επόμενες δεκαετίες επιφυλάσσουν εκπλήξεις με καινούρια ονόματα και σημαντικά έργα.

Στη σοβιετική τέχνη του κινηματογράφου διαπρέπει ο μέγας Σεργκέι Αϊζενστάιν, ο Αλεξάντρ Ντοβζένκο κ.ά. Η ρωσική λογοτεχνία του 19ου αιώνα και η σοβιετική έχουν γεννηθεί σε διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, είναι λογοτεχνίες άλλων εποχών που διαφέρουν και επομένως διαφοροποιούνται μεταξύ τους.

Σε ό,τι αφορά τις μεταφράσεις. Ο κάθε μεταφραστής, ακόμα και το ίδιο άτομο, όταν μεταφράζει το ίδιο κείμενο, αλλά σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα, θα δίνει κάθε φορά και μια λιγότερο ή περισσότερο διαφορετική μετάφραση γλωσσικά – υφολογικά. Ακόμα και τα λάθη θεωρούνται αναπόφευκτα. Μας προειδοποίησε σχετικά ο Ευριπίδης: Ο πλείστα πράττων, πλείσθ’ αμαρτάνει βροτών.

Οι καλύτερες μεταφράσεις από τα ρωσικά παραμένουν εκείνες του Ά. Αλεξάνδρου, παρ’ ότι, κι αυτός, δεν μπόρεσε να αποφύγει τα λάθη. Μιλώ για λάθη ουσιαστικά κι όχι για διαφορετική μεταφραστική προτίμηση από παραπλήσιες παραλλαγές σημασιών της λέξης. Τα όποια, όμως, λάθη και οι μεταφραστικές προτιμήσεις δεν μειώνουν την αξία του Ά. Α.

Ο Δ. Ρ. αποσιωπά πλήρως τις εισαγωγές – επιλόγους και σχολιασμούς στους δυο τόμους της Ανθολογίας που είναι καθαρά φιλολογικού (ιστορικού και θεωρητικού) χαρακτήρα. Εν τω μεταξύ, όπως υποστηρίζει ο «ειδήμων» της ρωσικής γλώσσας: ο Γ. Μ. «Προσφεύγει σε κάποιο λεξικό (ρωσορωσικό μάλλον)…». Πράγματι, μπορεί να του βγάλει κανείς το καπέλο, όταν μπορεί να ελέγχει μετάφραση από γλώσσα της πλήρους άγνοιάς του . Εκτός κι αν… δυσκολεύομαι να συνεχίσω.

Ο Δ. Ρ. επιδεικνύει προτίμηση στους αντικαθεστωτικούς Ρώσους συγγραφείς, φυγάδες από την ΕΣΣΔ, αλλά και τους (κακώς) διωγμένους από τη σοβιετική εξουσία. Τα κριτήριά μου είναι αισθητικά, πέραν της «σοβιετοφιλίας» και πέραν των αντισοβιετικών ψυχώσεων. Τα πιο σημαντικά κείμενα στη σοβιετική ρωσική λογοτεχνία έχουν γραφεί στην ΕΣΣΔ όπου και έχουν τυπωθεί στα Ρωσικά. Από το πολύτομο έργο του Σολζενίτσιν ξεχωρίζω δύο, Το νοικοκυριό της Ματριόνας, καθαρά λογοτεχνικό και εξαιρετικό διήγημα, και το Μία ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς, έργο με σημαντικά προτερήματα μυθιστορήματος, με βιογραφικά και αυτοβιογραφικά στοιχεία. Και τα δυο γράφτηκαν και δημοσιεύτηκαν στην ΕΣΣΔ με την έγκριση του Χρουστσόφ, Πρώτου Γραμματέα της ΚΕ του ΚΚΣΕ, όπου και σχολιάστηκαν πλατιά.

Σημειώνω στην Ανθολογία: με δηλητήριο δεν έφτιαξε κανείς ως σήμερα τέχνη με αισθητικές αξίες. Μήτε λογοτεχνική κριτική, προσθέτω, μπορεί να κάνει κανείς με παρόμοια υλικά. Θα κάνει λιβελλογραφήματα που στοχεύουν στη σκευωρία.

Ο τίτλος του διηγήματος του Σολζενίτσιν που ανθολογούμε έχει μεταφραστεί ως Το σπίτι της Ματριόνας και ως Η αυλή της Ματριόνας. Στο διήγημα υπάρχει και το σπίτι, και η αυλή, αλλά και το μικρό χωράφι με τον κήπο της, καθώς και τα υπόλοιπα περιουσιακά της στοιχεία. Γι’ αυτό και προτείνω τη μετάφραση του τίτλου Το νοικοκυριό της Ματριόνας. Παρόμοιες μεταφραστικές διαφορετικότητες υπάρχουν πολλές στις 1.313 σελίδες των δυο τόμων. Αλλά γλωσσικές υποδείξεις χωρίς γνώση της γλώσσας… δεν νοούνται.

Η λέξη στο λεξικό και η λέξη στη λογοτεχνική φράση δεν μπορούν να έχουν μόνο την κυριολεκτική τους σημασία. Έτσι, τουλάχιστο, θα μειώναμε την καλλιτεχνική αξία τής λέξης, που την αποκτά μόνο στα συμφραζόμενα και στο ρυθμό του λόγου.

Η λέξη έχει τη δική της σημασία με τις λίγες ή πολλές παραλλαγές και αποχρώσεις της. Λόγο κάνω για τη σημασιολογική εικόνα της λέξης. Έχει όμως τη δική της ακουστική και οπτική εικόνα. Ο μάστορας της τέχνης του λόγου τις παίρνει υπόψη του όλες αυτές τις συνιστώσες και τις ενορχηστρώνει στις σελίδες των κειμένων του.

Ο ρυθμός του λόγου απαιτεί τη σωστή χρήση των τονιζόμενων και άτονων συλλαβών των λέξεων για την επίτευξη της καλύτερης δυνατής συμφωνικής λειτουργίας. Το ίδιο ακριβώς πρέπει να πράττει και ο μεταφραστής για να μεταφέρει τον εκφραστικό πλούτο του πρωτοτύπου στη νέα γλώσσα. Απ’ αυτήν τη σκοπιά πρέπει να εξεταστεί η προτίμηση ετούτης κι όχι της άλλης λέξης με τις διαφορετικές σημασιολογικές και οπτικοηχητικές συνισταμένες.

Αν ο Δ. Ρ. είχε διαβάσει τις 1.313 σελίδες των τόμων, θα διαπίστωνε ότι λέξεις, όπως «λαγωνικό», «μεσότοιχος» κι άλλες που αναφέρει σχετικά, τις έχω χρησιμοποιήσει, άρα, προς τι οι συνειδητές στρεβλώσεις;

Ο Δ. Ρ. αναφέρεται στον Αλεξάντρ Ζινόβιεφ. Δεν είναι, φαίνεται, και τόσο ενημερωμένος. Ο Α. Ζ. δεν είναι διηγηματογράφος. Όπως και οι Λεόνοφ, Τινιάνοφ, Γκράνιν, που έγραψαν κυρίως μυθιστορήματα, λογοτεχνικά έργα ιστορικού χαρακτήρα και ύφους. Τα διηγήματά τους δεν παρουσιάζουν λογοτεχνικό ενδιαφέρον. Είναι όμως ενδεικτικά από την άποψη των αποτυχημένων πειραματισμών. Η καλλιτεχνική και φιλολογική διανόηση, στη δεκαετία του ’20, ήταν υπέρ της ριζικής ανανέωσης των πάντων μέσα από την ανατροπή των πάντων: στην προσωπική ζωή (ακόμα και στον έρωτα, βλέπε Μαγιακόφσκι και Αχμάτοβα), στην κοινωνία, στη λογοτεχνία και γενικά στην τέχνη. Ο Τινιάνοφ, ένας από τους ιδρυτές και τους θεωρητικούς της Ρωσικής Φορμαλιστικής Σχολής, προσπαθεί να ανανεώσει το διήγημα μέσα από την ανατροπή των καθιερωμένων στο λογοτεχνικό αυτό είδος. Η δομή ενός διηγήματός του των πενήντα (50) σελίδων αποτελείται από οχτώ (8) κεφάλαια, τα οποία, στη συνέχεια, τα διαιρεί σε 144 μέρη. Το νέο (αυτό) διήγημα συνέχισε μόνο ο ίδιος χωρίς καμιά επιτυχία ή την προσπάθεια συνέχισής του από ομότεχνούς του.

Ο Ζινόβιεφ μετάνιωσε για την αντισοβιετική στάση: ζήτησε συγνώμη γι’ αυτήν από το ρωσικό λαό. Σ’ αυτόν ανήκει η φράση «σημαδεύαμε τον κομμουνισμό και πετύχαμε τη Ρωσία». Δήλωσε σχετικά πως σωστά κι ο ίδιος το 1939 είχε συλληφθεί, αφού οργάνωνε ομάδα με στόχο τη δολοφονία του Στάλιν. «Τι έπρεπε να κάνουν, να μας δώσουν παράσημο;» απάντησε σε ερώτηση το 2005. Καταδίκασε τη διάλυση της ΕΣΣΔ, χαρακτηρίζοντάς την «πρωτοφανές έγκλημα».

Προσπερνώντας πολλά, για λόγους οικονομίας, ολοκληρώνω: Η επιλογή των διηγημάτων έγινε με μοναδικό κριτήριο τη λογοτεχνική τους αξία.

Δεν είμαι σίγουρος ότι το κείμενο του Δ. Ρ. στα «ΝΕΑ» για τη δίτομη Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος έχρηζε απάντησης. Προσπαθώ να καθορίσω το είδος του: βιβλιοκρισία δεν είναι, γιατί δε στηρίζεται στη γνώση του αντικειμένου που θα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για τη λογοτεχνική αποτίμηση.

Η βιβλιοκρισία προσβλέπει στη δημιουργική αξιολόγηση του αντικειμένου, κάτι που δεν κάνει ο Δημήτρης Ραυτόπουλος.

Σημείωση «Β»: Προς αποφυγή εντυπώσεων περί «ίσων αποστάσεων». Δημοσιεύουμε την απαντητική επιστολή του κ. Μότσιου στο πλαίσιο της δεοντολογίας. Ταυτόχρονα, ωστόσο, επισημαίνουμε ότι περιβάλλουμε με εμπιστοσύνη τον κ. Δημήτρη Ραυτόπουλο, από τους σημαντικότερους κριτικούς λογοτεχνίας στη χώρα μας.