ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

Ανάμεσα στους παράγοντες κοινωνικής και οικονομικής αναπτύξεως, η Παιδεία όχι μόνον κατέχει πρωτεύουσα θέση, αλλά χαρακτηρίζεται από την ιδιοτυπία ότι κάθε απώλεια χρόνου είναι γι’ αυτήν ανεπανόρθωτη – εφόσον ο στόχος της αφορά στην διαμόρφωση εμψύχου υλικού, το οποίο με την πάροδο των ετών των προωρισμένων για σπουδές, διαφεύγει οριστικά από την διαπλαστική της δικαιοδοσία.

Στον τομέα, λόγου χάρη, της οικονομίας ή της νομοθεσίας, καθυστέρηση ολίγων ετών συνεπάγεται βέβαια κάποια ζημία, που ωστόσο ενδέχεται να επανορθωθή εκ των υστέρων χωρίς να λογίζεται θανάσιμη. Στην Εκπαίδευση όμως, οι συνέπειες των παραλείψεων μετριούνται με άλλη τάξη μεγέθους και σε άλλον ρυθμό: Στην Ανωτάτη Παιδεία ειδικώτερα, τετραετία χαμένη ισοδυναμεί με χαμένη ακαδημαϊκή γενεά.

Οι χώρες της Δύσεως (και όχι μόνον αυτές) έχουν από καιρό συνειδοποιήσει πως τα προβλήματα της σύγχρονης Παιδείας συνιστούν την κυρία πρόκληση του πολιτισμού μας και πως η εύστοχη αντιμετώπισή τους αποτελεί κριτήριο για την επιβίωση της τόσον αντιφατικής μεταβιομηχανικής μας κοινωνίας: Εντούτοις, ακόμα και σ’ αυτές, τα ποσοστά επενδύσεων υπέρ της Παιδείας παρέμειναν σχετικώς χαμηλά και οι μεταρρυθμίσεις περιωρισμένες, ως την ώρα που ο ανταγωνισμός με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η προοπτική μιας ενιαίας Ευρώπης και η έντονη πίεση της εκπαιδευομένης νεολαίας, υπαγόρευσε την επιτάχυνση του ρυθμού. Ταυτόχρονα, οι χώρες αυτές οδεύουν πια προς την θεμελίωση ενιαίας διευρωπαϊκής εκπαιδευτικής υποδομής. Σώματα μελέτης όπως το Ινστιτούτο Διεθνούς Παιδείας, το Συμβούλιο της Ευρώπης και ο Οργανισμός Ευρωπαϊκής Συνεργασίας και Αναπτύξεως έχουν κιόλας επεξεργασθή σχέδια για μια κοινή συνισταμένη στην ευρωπαϊκή εκπαίδευση.

Και στην Ελλάδα;

Το εκπαιδευτικό θέμα μοιάζει να μας απασχολή περισσότερο στους τύπους και ολιγώτερο στην ουσία του· προβλήματα οργανώσεως, προβλήματα καταλήψεων και δισταγμοί στην θαρραλέα αναγνώριση των απαραιτήτων παραγωγικών δαπανών, θολώνουν την εικόνα, εμποδίζοντάς μας να διαμορφώσωμε μια σύγχρονη ελληνική και συνάμα ευρωπαϊκή Παιδεία. Ενώ θα έπρεπε, αντίθετα, να αισθανθούμε απέναντι στην Ευρώπη την ίδια πρόκληση που ένοιωσεν εκείνη απέναντι στην Αμερική, και να κυττάξωμε την εκπαίδευσή μας κάτω από το ευρωπαϊκό πρίσμα. Ανεξάρτητα βέβαια από το γεγονός ότι η ένταξη του τόπου μας στην ευρύτερη δυτικοευρωπαϊκή οικογένεια είναι αδύνατον να ευοδωθή, χωρίς τον κοινό αγωγό ομοιογενούς Παιδείας.

Ο ελληνικός χώρος διαθέτει αναμφισβήτητα το αναγκαίο δυναμικό. Μα τούτο θ’ αξιοποιηθή, μόνον εφόσον παραμερίσωμε από το θέμα της Παιδείας τις ψυχικές ιστορικές και πολιτικές εμπλοκές που το χαρακτηρίζουν ακόμη και σήμερα.

Διγλωσσία ανωφελής
και διγλωσσία επιθυμητή

Σε κανένα μέρος του κόσμου δεν βγαίνουν οι νέοι από το Γυμνάσιο άγλωσσοι, όπως συμβαίνει στον τόπο μας. Ούτε τα αρχαία ελληνικά γνωρίζουν πραγματικά, ούτε τα λατινικά, ούτε την καθαρεύουσα, ούτε την δημοτική, ούτε φυσικά καμία ξένη γλώσσα. Και να σκεφθή κανείς πως ο μισός περίπου σχολικός χρόνος, στην στοιχειώδη και γυμνασιακήν εκπαίδευση, αφιερώνεται στα γλωσσικά μαθήματα – πράγμα χωρίς προηγούμενο σ’ άλλην ευρωπαϊκή χώρα.

Στον αιώνα της επιστήμης, τα υπόλοιπα μαθήματα θυσιάζονται στα γλωσσικά, χωρίς μάλιστα καμμίαν απόδοση. Και, το χειρότερο, η διελκυστίνδα ανάμεσα στις δύο σύγχρονες ελληνικές γλώσσες, στην καθαρεύουσα και την δημοτική (διελκυστίνδα που επιβιώνει τυραννικά στην πνευματική και πολιτική μας ζωή), οδηγεί κατ’ ανάγκην τους νέους στην στέρηση οργάνου δημιουργικής σκέψεως. Χάρη στη σύγχυση αυτή, το χάος περνά από την γλώσσα στο μυαλό, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι από τους μετεκπαιδευομένους στο εξωτερικό να καταβάλλουν υπεράνθρωπη προσπάθεια για να μην γίνουν καταγέλαστοι σε καθοδηγητές και συναδέλφους ή για να συλλάβουν και να διατυπώσουν με ακρίβεια στοιχειώδη επιστημονικά νοήματα.

Φυσικά, η διγλωσσία ξεκινά από την ίδια την πολιτεία που ορίζει πως στις μισές τάξεις του Δημοτικού διδάσκεται η «καθομιλουμένη γλώσσα εις την πανελλήνιον αυτής μορφήν» – δηλαδή η δημοτική – και στις άλλες μισές η «απλή καθαρεύουσα».

Ενα άλλο πρόσφατο Νομοθετικό Διάταγμα ορίζει τα της υποχρεωτικής διγλωσσίας στην συγγραφή των βιβλίων για το Δημοτικό, με συνέπειες αφ’ ενός την σύγχυση που προκαλεί στα παιδιά (στο εκατομμύριο πλησιάζει το μαθητικό δυναμικό των Δημοτικών Σχολείων) και αφ’ ετέρου την επίταση του άλλου προβλήματος της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως: τα διδακτικά βιβλία.

Ηδη η ελληνική γλώσσα, παρά την πλαστικότητα και την δυναμική της, μοιάζει να μην είναι σε θέση ν’ αποδώση την σύγχρονη επιστημονικήν ορολογία και εννοιολογία. Εξαντλούμενοι σε σκιαμαχίες για την προτίμηση ανάμεσα σε τύπους, αφήνομε ακαλλιέργητο τον γλωσσικό μας θησαυρό και παραμελούμε την ουσία.

Θάταν ευχερές να προτείνει κανείς λύση – την μόνη άλλωστε που φαντάζει λογική και δόκιμη: την καθιέρωση στις δημόσιες υπηρεσίας, στα σχολεία και τ’ ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, στην νομοθεσία, ίσως δε και στον Τύπο, κυρίως δε στα επιστημονικά συγγράμματα, μιας λογίας δημοτικής, εκείνης δηλαδή που ακολουθεί την γραμματική και την συντακτική δομή του ζωντανού νεοελληνικού λόγου, εμπλουτίζεται δε από το λεκτικό υλικό της μεγάλης γλωσσικής μας παραδόσεως. Δυστυχώς, οι ριζωμένες ευαισθησίες και τα υποκειμενικά κριτήρια (καθένας νομίζει πως κατέχει την χρυσή τομή μεταξύ καθαρευούσης και δημοτικής) δεν μπορούν εύκολα να παραμερισθούν.

Ετσι απομένει, σαν μόνη ρεαλιστική και θεμιτή προσέγγιση του προβλήματος, η σύσταση επιτροπής με συμμετοχή εκπροσώπων των διαφόρων τάσεων, η οποία μέσα σ’ ένα χρόνο να επεξεργασθή και να προτείνει ανάλογη προς τον επιθυμητό στόχο γραμματική και συντακτικό.

Προϋπόθεση επιτυχίας για το έργο αυτό θα ήταν ο παραμερισμός της μισαλλοδοξίας ενώ η πραγματική κατοχύρωσή του θα μπορούσε να πραγματοποιηθή με την έγκρισή του από την Βουλή, αν φυσικά υπήρχεν αυτή… Ετσι θα καταλήγαμε, για πρώτη φορά στην ιστορία μας, σ’ ένα γλωσσικό όργανο κοινής αποδοχής, τουλάχιστον στον επιστημονικό και δημόσιο τομέα και θα είχαμε, τότε μόνον, την δυνατότητα να το διαμορφώσωμε, αφομοιώνοντας αποδοτικά και την σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη.

Αλλ’ ενώ ταλανιζόμαστε από την ανώφελη διγλωσσία, παραγνωρίζομε την επιθυμητή και χρήσιμη διγλωσσία, εκείνη που θα μας δώση την παραπέρα ευκαιρία να ενταχθούμε δυναμικά στον ευρωπαϊκό χώρο. Πρόκειται για την ανάγκη, εντονώτερη σήμερα παρά ποτέ άλλοτε, κάθε Ελληνας να γνωρίζη και να χειρίζεται μία από τις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Αν εξαιρέσωμε τα αγγλοσαξονικά κράτη, η διγλωσσία έγινε αποδεκτή σ’ όλα τα άλλα. Αποδεικνύεται δε πολύ περισσότερο αναγκαία στην Ελλάδα, όπου η περιορισμένη εμβέλεια της ελληνικής καθιστά επιτακτική την κατοχή μιας ακόμη ευρωπαϊκής γλώσσας – και σαν μέσο εισδοχής και σαν μέσο μεταφοράς γνώσεων και στοχασμού σ’ ευρύτερο πεδίο.

Η απαλλαγή των εκπαιδευτικών μας προγραμμάτων από την φθοροποιό «ανωφελή διγλωσσία», και ίσως ο περιορισμός των λατινικών, θ’ αφήσουν χρόνο για την πλήρη εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας κατά την σχολική περίοδο. Ας σημειωθεί ότι στα δημόσια Δημοτικά Σχολεία η διδασκαλία ξένης γλώσσας ΔΕΝ προβλέπεται από το επίσημο αναλυτικό πρόγραμμα ξένων μαθημάτων.

Οσο για τα δημόσια Γυμνάσια, η διδασκαλία προβλέπεται αλλά κατά πόσον πραγματοποιείται και πώς! – είναι άλλη ιστορία. Ομως, με το εφόδιο αυτό, ο νέος Ελληνας θα μπορούσε να κοινωνή αυθεντικά της διεθνούς επιστημονικής σκέψεως, για να γίνη αύριο δημιουργικό μέλος της ενωμένης Ευρώπης στην οποία, το ελπίζομε, θα μετέχη ως τότε και η χώρα μας.

Δύο πρακτικά συμπεράσματα μπορούν να προκύψουν: Η εισαγωγή της υπερεντατικής διδασκαλίας μιας ξένης γλώσσας από τις τελευταίες έστω τάξεις του Δημοτικού ως το Πανεπιστήμιο και η ίδρυση κρατικών σχολών ξένων γλωσσών για την δωρεάν εκπαίδευση των νέων των στερηθέντων στα σχολικά τους χρόνια της μαθήσεως αυτής.

Αυτό άλλωστε θα είναι και το πρώτο βήμα για την βαθμιαία εξάλειψη των ανισοτήτων που δημιουργεί η υφισταμένη «παρακρατική παιδεία», μια «παραπαιδεία» ιδιωτικών σχολών που καταντά ν’ αμφισβητεί την καθολικότητα της προ πολλού προσφερόμενης δωρεάν Παιδείας.

Παιδευτική ύλη και ευρωπαϊκή παιδεία

Ενα άλλο κραυγαλέο σύμπτωμα της αγλωσσίας ζητά αποφασιστικήν αντιμετώπιση: Εξ αιτίας της ανεπαρκείας μας στη γνώση ξένων γλωσσών, βρισκόμαστε στο περιθώριο της εξελίξεως της επιστήμης, στερούμεθα δε της πνευματικής κληρονομίας αιώνων ευρωπαϊκού πολιτισμού. Τούτο χρωστάμε σε δύο παραλείψεις. Ούτε παρέχομε στους σπουδαστές τις γλωσσικές δυνατότητες μελέτης της κληρονομίας αυτής, ούτε αντιμετωπίσαμε την μεταφορά της στην ιδική μας γλώσσα.

Η έλλειψη έγκυρων μεταφράσεων των βασικών κειμένων επιστήμης και λογοτεχνίας δεν εμποδίζει μονάχα την αφομοίωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού και την ανύψωση της πολιτιστικής μας στάθμης. Καθιστά δύσκολη, αν όχι αδύνατη, την σωστή διδαχή στα ελληνικά Πανεπιστήμια της φιλολογίας, της φιλοσοφίας καθώς και άλλων, επιστημονικών πειθαρχιών. Με μόνα σχεδόν βοηθήματα τα γραπτά των καθηγητών, η προσπάθεια καταντά αστεία, αφού ελλείπει η άμεση επαφή με τα έργα εκείνα στα οποία ακριβώς αναφέρεται η διδασκαλία! Σε άλλες χώρες της Ευρώπης, θεωρείται σήμερα χρέος των εκπαιδευτικών οργάνων η συστηματική μετάφραση των σημαντικών συγχρόνων ή κλασικών έργων κάθε κλάδου. Και η εξέλιξη παρακολουθείται, ούτως ώστε η κάθε νέα βαρύνουσα πνευματική εκδήλωση να μεταγλωττίζεται ταχύτατα για τις ανάγκες της ίδιας της χώρας.

Στην Ελλάδα, όπου με δυσχέρεια ακόμη βαδίζομε τον δρόμο της κοινωνικής αναπτύξεως, το πρόβλημα που θέσαμε αποκτά περισσότερη οξύτητα, όταν αναλογισθούμε τον ευρύ κύκλο των νέων που δεν μπορούν ν’ αποκτήσουν πνευματική καλλιέργεια με μίαν, ας πούμε, εξωσχολική «όσμωση»: Δεν διαθέτουν δηλαδή στο οικογενειακό τους περιβάλλον την οικονομική ευχέρεια και την πολιτιστική ατμόσφαιρα που να τους διευκολύνη την προσπέλαση σε πνευματικά και επιστημονικά θέματα. Ετσι, χωρίς γνώση ξένης γλώσσας και χωρίς ελληνικές υπεύθυνες μεταφράσεις, η αρχική ανισότητα ευκαιριών επιτείνεται από την πλήρη αδυναμία επαφής με το ευρωπαϊκό πνεύμα.

Η αναπλήρωση αυτής της ανεπαρκείας μπορεί ν’ αντιμετωπισθή με την σύσταση ενός υπεύθυνου οργανισμού που θ’ ανελάμβανε να εκδίδη συνεχώς, συστηματικά και έγκυρα, τα έργα εκείνα που αποτελούν το διεθνές κεφάλαιο επιστήμης και γραμματείας του παρελθόντος και του παρόντος.

Ο ιδρυόμενος οργανισμός, με σαφή κοινωφελή χαρακτήρα και επαρκή κρατική επιχορήγηση, θα είχε για στόχο του την μετάφραση και όχι μόνον των κορυφαίων έργων στα γράμματα και τις επιστήμες, αλλά και την προσφορά συγχρόνων επιστημονικών βοηθημάτων διδακτικού χαρακτήρος. Εκδόσεις φθηνές και προσιτές στο ευρύτερο κοινό (σε συνεργασία με ανάλογα ιδρύματα και εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού) θα υπηρετούσαν αποτελεσματικά την άνοδο του επιπέδου των σπουδών μας και θα έσπαζαν το φράγμα της γλώσσας που σήμερα τείνει να απομονώση την Ελλάδα από την αλματώδη πρόοδο του ξένου κόσμου. Αυτονόητο ότι με τις εκδόσεις αυτές προσφέρεται και πρακτική ευκαιρία για να δοκιμασθή και επιβληθή η νέα γλωσσική μορφή καθολικής αποδοχής.

Οπωσδήποτε, η έγκαιρη και ορθή επίλυση του γλωσσικού προβλήματος αποτελεί μίαν από τις θεμελιακές προϋποθέσεις του τόσον αναγκαίου εξευρωπαϊσμού της Παιδείας μας, εξευρωπαϊσμού που μπορεί θαυμάσια να στηρίζεται σε ελληνική υποδομή και να διατηρή ακέραια την εθνική οντότητα της Παιδείας μας.