Το ριψοκίνδυνο τόλμημα

Επέρασε πολύς καιρός από την εποχή που πρωτορίχτηκε η ιδέα να μεταφέρωμεν εις την Αμερική τα πολυτιμότερα δείγματα της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης. Είχε γίνει τότε πρότασις να περιοδεύσουν τα δείγματα αυτά – αγάλματα κυρίως – εις τα μεγάλα αστικά κέντρα των Ηνωμένων Πολιτειών, με σκοπόν την οικονομικήν ενίσχυση του Κράτους μας και μίαν μεγαλόφτερη διαφήμιση της Ελλάδος. Μόλις όμως οι οργανωτές εκοινοποίησαν τις προθέσεις των, όλοι σχεδόν οι Αρχαιολόγοι, καθηγηταί και καλλιτέχνες αντιτάχθηκαν εις την εκτέλεσή του· το αποτέλεσμα όμως ήτο να συνεχισθούν παρασκηνιακά εντονότερες ενέργειες των ενδιαφερομένων. Ενώ εφάνηκε δια μίαν στιγμήν ότι εκόπασε το θέμα της υπερατλαντικής Εκθέσεως, μας παρουσιάζεται σήμερα σαν αποφασισμένο πια γεγονός. Ισως όμως να είναι ακόμα καιρός, με μιαν ύστατη προσπάθεια, να ματαιωθή η περιπέτεια που προμηνύεται για τους αρχαιολογικούς μας θησαυρούς. Η πρόθεση των οργανωτών εμφανίζεται αναμφισβήτητα καλή και η εμπορική επιτυχία της Εκθέσεως είναι όπως μας διαβεβαιώνουν εξασφαλισμένη. Το ζήτημα όμως δεν βρίσκεται εδώ. Εστω και αν προεξοφλήση κανείς το αίσιον οικονομικόν αποτέλεσμα, οι αντιρρήσεις κατά του σχεδίου είναι πολλές και βάσιμες.

Εφόσον οι υπεραμυνόμενοι της περιφοράς και επιδείξεως των Ελληνικών Αρχαιοτήτων εις την Αμερικήν προβάλλουν σαν βασικό δικαιολογητικό το χρηματικό κέρδος, είναι περιττόν να αντιτάσση κανείς τον «εξευτελισμόν» που μπορεί να περιέχη για την Ελλάδα αυτή η εκδήλωση. Τα κίνητρα που ωθούν τους μεν και τα επιχειρήματα των άλλων βρίσκονται σε τέτοιαν απόλυτη ιδεολογική διάσταση, ώστε καθίσταται αδύνατη η παράλληλη εκτίμησίς των. Ας μην απατηθούμε: Οι πνευματικές επιδιώξεις δεν έχουν τη θέση τους εδώ.

Αλλος σκοπός, μας τονίζουν, είναι η διαφήμιση. Και βέβαια η διαφήμιση πρέπει να γίνεται, αλλά με τον κατάλληλο τρόπο και τις απαραίτητες επιφυλάξεις. Αναφορικά με τις αντιρρήσεις και τους ενδοιασμούς των Αρχαιολόγων πάνω στα δύο αυτά σημεία, νομίζω ότι ευσταθούν απόλυτα. Προτού δοθή απάντησις εις το πρώτο ερώτημα, η σκέψη προτρέχει σ’ ένα διαφορετικό πρόβλημα. Πώς μπορεί να εξασφαλισθούν τα εύθραυστα αμύθητης αξίας έργα Τέχνης, κατά το υπερπόντιο ταξίδι τους; Ασφαλώς, με κανέναν τρόπο. Γιατί παρόμοιοι κίνδυνοι δεν προλαμβάνονται. Αν σπάσουν ή χαθούν η καταστροφή είναι τελείως ανεπανόρθωτη. Ο μεγάλος Χάλκινος Δίας ή ο Ηνίοχος των Δελφών είναι θησαυροί μοναδικοί, και ο τόπος μας δεν επιτρέπεται να τους αφήση να διατρέξουν ούτε και τον ελάχιστο κίνδυνο. Με χίλιους φόβους και φροντίδες φυλάχτηκαν κατά τον Πόλεμο και η Κατοχή πέρασε από πάνω τους αφήνοντάς τα ανέπαφα. Κι αναρωτιέται τώρα ο καθένας: Πώς αναλαμβάνει τέτοια ευθύνη το Κράτος, πώς αποφασίζει να παραδώσει εις την καλή διάθεση της Τύχης έργα που θεωρούνται όχι Εθνικά αλλά Παγκόσμια κειμήλια; Σε καμιά χώρα του κόσμου δεν συνέβη να έχη η Κυβέρνησις ολοκληρωτική εξουσία επί των μνημείων αυτών, παρά μονάχα εις τα Απολυταρχικά Καθεστώτα. Επί Δικτατορίας, είν’ αλήθεια, εσυντελέσθηκε το «προηγούμενον», όταν εστείλαμεν εις τις Ηνωμένες Πολιτείες δευτερεύοντα Ελληνικά έργα. Και πού βρίσκονται σήμερα αυτά; Εις την Αμερική φυσικά. Για να ληφθή όμως σήμερον απόφασις, πρέπει να συμμετέχουν απαραιτήτως οι Πνευματικές και Επιστημονικές κορυφές του τόπου. Και η γνώμη των αρμοδίων έχει δοθεί προ πολλού. Θα είναι αχαρακτήριστο να μην ληφθεί υπόψι η γνώμη τους για να κυνηγήσωμε μια χίμαιρα. Γιατί αποτελεί χίμαιρα το να θεωρήσωμε την περιφορά των Αρχαιοτήτων μας στις Ηνωμένες Πολιτείες σαν ένα Τουριστικό Εγερτήριο που θα ξεσηκώσει τους Αμερικανούς να έλθουν εις την Ελλάδα. Οσοι ενδιαφέρθηκαν να ιδούν την Ελλάδα, δεν επερίμεναν την επίσκεψη του Ερμή του Πραξιτέλη εις την πατρίδα τους, για να αποφασίσουν το ταξίδι. Η Εκθεση δεν θα κεντρίσει την επιθυμία του κόσμου να επισκεφθή την Ελλάδα. Αντίθετα μάλιστα. Γιατί τέτοια είναι η ψυχολογία του κόσμου, που είτε το θέλουν είτε όχι, το ενδιαφέρον του θα κορεσθή από τα έργα που θα του παρουσιασθούν. Ας υποθέσωμεν ότι το Μουσείο του Λούβρου στέλλει σε περιοδεία δέκα ή δώδεκα διάσημα καλλιτεχνήματα της συλλογής του. Αυτό θα προσελκύση περισσότερο κόσμο προς τα εκεί; Κάθε άλλο. Οι περισσότεροι θα αρκεσθούν στα δέκα ή δώδεκα αυτά, και το προσκύνημα που γίνεται σήμερα θα βρισκότανε σε ύφεση. Αν χάσωμε το «μονοπώλιο» που διαθέτομε, θα χάσωμεν ίσως αντί να κερδίσωμε πολλούς περιηγητές.

Επειτα, το μεγαλύτερο αδίκημα που εκάναμε εις τα Αρχαία μας καλλιτεχνήματα που διαθέτουμε, θα ήταν το να τα απομακρύνωμεν από τον τόπο μας. Πόσες φορές δεν εγράφτηκε ότι αποτελούν αυτά, και η γη μας, ένα ενιαίο και αδιάσπαστο σύνολο; Εξω από το περιβάλλον μέσα εις το οποίον εγεννήθηκαν χάνουν αυτόματα τη μαγεία και την ασύλληπτη ακτινοβολία που τα φέρνει τόσο πολύ κοντά μας. Πόσο βαθύτερη και πιο συγκινητική είναι η ψυχική επικοινωνία που αισθάνεται ο άνθρωπος θαυμάζοντας τις Μετόπες της Ολυμπίας εις το μικρό Μουσείο χωμένο μέσα στα δέντρα, παρά εμπρός εις την επιβλητική σκηνοθεσία του Μουσείου που στεγάζει τα αρπαγμένα από τον Ελγίνο μάρμαρα του Παρθενώνα μας… Η διαφορά είναι καταπληκτική, έχομεν εθνικήν υποχρέωση όλοι μας να κάμωμεν ό,τι μας είναι δυνατό, για να ματαιωθεί αυτό το τόσο ριψοκίνδυνο, όσο και άσκοπο και ίσως βλαβερό για την Ελλάδα τόλμημα που σχεδιάζεται με καταπληκτικήν ελαφρότητα και αφέλειαν.

ΧΡ. Δ. ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ