Τρεις (πολύ) αριστερές ιδέες

Ο καπιταλισμός είναι άρρωστος, σε αυτό συμφωνούν όλοι, συντηρητικοί και φιλελεύθεροι. Η μεσαία τάξη υποφέρει, οι ανισότητες μεγαλώνουν και οι λαϊκιστές εκμεταλλεύονται τη γενικευμένη δυσαρέσκεια. Το ερώτημα είναι τι μπορεί και τι πρέπει να γίνει. Η κρατούσα άποψη είναι ότι πρέπει να πραγματοποιηθούν μεταρρυθμίσεις σε τομείς όπως ο ανταγωνισμός, η παραγωγικότητα και η ποιότητα της δημοκρατίας. Ενα ολοένα και μεγαλύτερο ρεύμα όμως, που αποκαλείται «millennial socialists» (Σοσιαλιστές, δηλαδή, γεννημένοι από το 1980 ως το 2000), προωθεί πιο ριζοσπαστικές ιδέες. Με κυρίαρχη τον «εκδημοκρατισμό» της οικονομίας.

Η παταγώδης αποτυχία του Αλέξη Τσίπρα να «αλλάξει την Ελλάδα και την Ευρώπη», που περιγράφεται πλέον διεθνώς με τη λέξη kolotoumba, έχει κάνει πολλούς να πιστεύουν ότι και άλλοι ριζοσπάστες ηγέτες θα κάνουν το ίδιο αν βρεθούν στην ίδια θέση. Αλλά δεν είναι έτσι. Αν ποτέ εκλεγόταν ο Μπέρνι Σάντερς πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, είναι βέβαιο ότι θα επιχειρούσε ριζικές ανατροπές σε διάφορα πεδία. Το ίδιο θα συμβεί αν μετά τις εκλογές της ερχόμενης Πέμπτης αναλάβει την εξουσία ο Τζέρεμι Κόρμπιν, κάτι που δεν μπορεί να αποκλειστεί στην περίπτωση που ο σημερινός πρωθυπουργός δεν κερδίσει την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Οι δύο αυτοί πολιτικοί δεν ανήκουν βέβαια στην ομάδα των «millennial»: ο ένας είναι 78 ετών και ο άλλος 70. Εχοντας όμως την πεποίθηση ότι ο καπιταλισμός δεν επιδέχεται θεραπεία, απορρίπτουν την κλασική θέση των Σοσιαλδημοκρατών για φορολόγηση των πλουσίων και ανακατανομή των εσόδων προς όφελος των φτωχών. Αυτό δεν είναι αρκετό και μπορεί πάντα να ανατραπεί από μια επόμενη συντηρητική κυβέρνηση. Γι’ αυτό και ο γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί, ο οποίος στα 48 του είναι πιο κοντά στους millennial, υποστηρίζει ότι πρέπει να εγκαταλειφθεί εντελώς η πολιτική ιδεολογία που στηρίζεται στον απόλυτο σεβασμό της ατομικής ιδιοκτησίας.

Τι πιστεύουν λοιπόν οι άνθρωποι που δηλώνουν ότι δεν είναι Σοσιαλδημοκράτες, αλλά Δημοκρατικοί Σοσιαλιστές; Και πώς σκοπεύουν να εφαρμόσουν αυτά που πιστεύουν; Αναζητώντας απαντήσεις, ο «Economist» παρουσίασε στο τεύχος της περασμένης εβδομάδας τέσσερα βιβλία. Το «Σοσιαλιστικό Μανιφέστο» του Μπασκάρ Σουνκάρα, ιδρυτή του ριζοσπαστικού περιοδικού «Jacobin». Την «Οικονομία του 99%» του Πολ Αντλερ, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας. Το «Καπιταλισμός, μόνος» του οικονομολόγου Μπράνκο Μιλάνοβιτς, πρώην στελέχους της Παγκόσμιας Τράπεζας. Και το «Ετοιμαστείτε για μια κυβέρνηση Κόρμπιν» των Κριστίν Μπέρι και Τζο Γκίναν, δύο ερευνητών που πρόσκεινται στο Εργατικό Κόμμα.

Τρεις είναι οι μεγάλες ιδέες που προκύπτουν από την ανάγνωση αυτών των βιβλίων. Η πρώτη είναι ότι πρέπει να αυξηθούν δραστικά οι κυβερνητικές δαπάνες ώστε να εφαρμοστούν η δωρεάν και οικουμενική περίθαλψη, ένα πολύ πιο γενναιόδωρο κοινωνικό κράτος και ένα «Πράσινο Νιου Ντιλ» που θα οδηγήσει σε μηδενισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Η δεύτερη ιδέα είναι να ακολουθηθεί μια πιο χαλαρή νομισματική πολιτική που θα μειώσει το κόστος χρηματοδότησης αυτών των προγραμμάτων. Η πιο φιλόδοξη όμως είναι η τρίτη ιδέα. Το επιχείρημα στο οποίο βασίζεται είναι ότι ο καπιταλισμός δεν παράγει απλώς φτώχεια και ανισότητα, αλλά στερεί από τους πολίτες την αξιοπρέπεια και την ελευθερία τους εξαναγκάζοντάς τους σε έναν διαρκή ανταγωνισμό. «Ο καπιταλισμός ξεζουμίζει τη δημοκρατία» γράφει ο Αντλερ. Η λύση είναι λοιπόν ο εκδημοκρατισμός της οικονομίας ή, κατά την ορολογία του Πικετί, ο «συμμετοχικός σοσιαλισμός». Οι απλοί άνθρωποι παίζουν μεγαλύτερο ρόλο στην παραγωγική διαδικασία, η αγορά απομακρύνεται από όσο το δυνατόν περισσότερες πλευρές της καθημερινής ζωής και η επιρροή των πλουσίων περιορίζεται δραστικά. Αποτέλεσμα; Πιο χαρούμενοι, πιο υπεύθυνοι και πιο ισχυροί πολίτες.

Για το τι σημαίνει μια πιο δημοκρατική οικονομία, οι millennial socialists έχουν διάφορες ιδέες. Αλλος δίνει έμφαση στην εγγύηση της εργασίας, άλλος σε ένα οικουμενικό βασικό εισόδημα. Εδαφος κερδίζει η μείωση των εβδομαδιαίων ωρών εργασίας. Σε ορισμένες περιοχές της Βρετανίας έχουν επίσης αρχίσει να δοκιμάζονται μη παραδοσιακές μορφές οργάνωσης των επιχειρήσεων, όπως οι συνεταιρισμοί, όπου οι εργαζόμενοι παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην καθημερινή διαχείριση.

Μένει ένα τελευταίο αγκάθι: το πώς θα υποδεχθούν αυτές τις ιδέες οι πολίτες. Οι εμπνευστές τους δεν το κρύβουν, ο Σοσιαλισμός έχει κινδύνους και θέλει θυσίες. Οι Μπέρι και Γκίναν αναγνωρίζουν ότι η σύγκρουση μιας κυβέρνησης των Εργατικών με το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα μπορεί να μετατρέψει τη Βρετανία σε μια «πολιορκημένη οικονομία». Ο Αντλερ προβλέπει την εξαφάνιση ολόκληρου του μηχανισμού της κεφαλαιαγοράς: ιδιώτες δεν θα μπορούν πλέον να αγοράζουν και να πουλούν τους παραγωγικούς πόρους της κοινωνίας.

Οι αλλαγές αυτές θα έχουν συνέπειες. Αν επιβάλεις φόρο 90% στους πολύ πλούσιους, όπως προτείνει ο Πικετί, θα μειώσεις τα κίνητρα για επενδύσεις. Αν δουλεύεις λιγότερες ώρες την εβδομάδα, θα καταλήξεις μοιραία πιο φτωχός από τον γείτονά σου. Κι αυτό αργά ή γρήγορα θα προκαλέσει δυσαρέσκεια. Μια χώρα που θα πάρει διαζύγιο από την αγορά, λέει ο Μιλάνοβιτς, θα γνωρίσει αστάθεια.

Ο «Economist» βγάζει έναν αναστεναγμό ανακούφισης: ίσως τελικά οι ριζοσπάστες Σοσιαλιστές να χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να επεξεργαστούν τις προτάσεις τους. Το πιθανότερο είναι άλλωστε να μην κληθούν να τις εφαρμόσουν σύντομα. Χωρίς να αποκλείονται οι εκπλήξεις, οι δύο ανεπτυγμένες χώρες με τις μεγαλύτερες ανισότητες – οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία – φαίνεται πως θα εξακολουθήσουν τα επόμενα χρόνια να κυβερνώνται από ένα δίδυμο δεξιών λαϊκιστών: τον Τραμπ και τον Τζόνσον.

Καρλ Μαρξ (1818-1883)

Το τέλος των κεντρώων ψευδαισθήσεων

«Αποκαλούμε κομμουνισμό το πραγματικό κίνημα που καταργεί τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων. Οι όροι αυτού του κινήματος απορρέουν από τo οικοδόμημα που υπάρχει σήμερα», σημείωνε ο Μαρξ το 1845 στη Γερμανική Ιδεολογία, ένα βιβλίο που έγραψε μαζί με τον Ενγκελς. Αν είναι έτσι, τότε ο λόγος που ο ριζοσπαστικός σοσιαλισμός είναι όλο και πιο ελκυστικός – ιδιαίτερα στους νέους – είναι ότι έχει χάσει τη λάμψη του όχι μόνο ο καπιταλισμός, αλλά και η σοσιαλδημοκρατία. Σε όλες τις μεγάλες χώρες ζούμε το τέλος των κεντρώων ψευδαισθήσεων και τον θρίαμβο των άκρων. Τρανταχτή εξαίρεση φαίνεται να αποτελεί η Γαλλία: ο Εμανουέλ Μακρόν μπορεί να αμφισβητείται από μεγάλο μέρος της κοινωνίας, όπως έδειξαν και οι προχθεσινές κινητοποιήσεις, έχει όμως τη μεγάλη τύχη να μη φαίνεται στον ορίζοντα μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση.