Ποιο Aσφαλιστικό για τους αυτοαπασχολουμένους του 21ου αιώνα;

Από μια ειρωνεία της τύχης – ή και νομοτέλεια της ανθρώπινης εξέλιξης – ο υψηλός αριθμός αυτοαπασχολουμένων στη χώρα μας, από χρόνιο διαρθρωτικό πρόβλημα της οικονομίας που συνδέεται άμεσα με τη χαμηλή φορολογική και ασφαλιστική συμμόρφωση αλλά και την αναιμική επιχειρηματικότητα, μετατρέπεται σήμερα, στην εποχή της 4ης βιομηχανικής επανάστασης, σε ευκαιρία.

Οι σύγχρονοι «εργάτες της γνώσης» που βγαίνουν από πανεπιστήμια και τεχνικές σχολές είναι κινητικοί και θέλουν να είναι «αφεντικά του εαυτού τους». Να έχουν δηλαδή ελευθερία επιλογών. Ταυτόχρονα, οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις ευνοούν, πλέον, ακόμη και στις πιο οργανωμένες επιχειρήσεις, την εργασία από απόσταση, την πολυ-εργασία, την εργασία μέσω πλατφόρμας και άλλες νέες μορφές απασχόλησης.

Μπορεί, λοιπόν, το τέλος της σταθερής μισθωτής εργασίας να είναι ακόμη ένα σχετικά μακρινό σενάριο, όμως αυτές οι αλλαγές ήρθαν για να μείνουν. Και προοιωνίζονται ότι ο αριθμός των εργαζομένων και των επιχειρήσεων που επιλέγουν πιο ευέλικτες μορφές απασχόλησης θα βαίνει αυξανόμενος, και όχι μειούμενος, όπως ήθελε έως πρότινος η ορθόδοξη οικονομική σκέψη.

Καθίσταται συνεπώς επιτακτική η ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές ένταξης των αυτοαπασχολουμένων και ελεύθερων επαγγελματιών στην επίσημη οικονομία. Πώς θα γίνει αυτό; Σίγουρα όχι αγνοώντας τον τρόπο λειτουργίας της πραγματικής οικονομίας και ισοπεδώνοντας τα πάντα στο όνομα μιας ιδεατής λογιστικής εξομοίωσης ανόμοιων πραγμάτων, όπως συνέβη στο πρόσφατο παρελθόν με τον νόμο Κατρούγκαλου και την εξίσωση των μισθωτών με τους αυτοαπασχολουμένους. Το νέο πλαίσιο δεν μπορεί να σχεδιαστεί in vitro ούτε να υπερφορολογεί την εργασία.

Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι οι υψηλοί συντελεστές κρατήσεων και φορολόγησης και η έλλειψη στοιχειώδους ανταποδοτικότητας στις παρεχόμενες υπηρεσίες έχουν δημιουργήσει σημαντικά αντικίνητρα για τη δήλωση εισοδημάτων. Η ύφεση και η ακραία φορολόγηση εισοδήματος και εργασίας έκαναν «αόρατους» στα χρόνια της κρίσης χιλιάδες αυτοαπασχολουμένους. Και ταυτόχρονα «εξαφάνισαν» από την επίσημη οικονομία – με τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις – μερικά δισ. ευρώ.

Αρκεί να σκεφτούμε ότι τα δηλούμενα εισοδήματα όσων μπορούν να φοροδιαφεύγουν – και στη χώρα με το υψηλότερο μερίδιο αυτοαπασχόλησης στην ΕΕ αυτοί είναι πολλοί – έχουν κυριολεκτικά καταρρεύσει. Πλέον είναι μόλις 3,4 δισ. ευρώ ετησίως, δηλαδή το 1/4 των εισοδημάτων που δηλώνονταν το 2007. Ή ότι περίπου μισό εκατομμύριο ελεύθεροι επαγγελματίες που παραμένουν «ορατοί» στο σύστημα δηλώνουν σήμερα πως ζουν με εισοδήματα χαμηλότερα των 400 ευρώ τον μήνα, δηλαδή σημαντικά λιγότερα από τους μισθωτούς που απασχολούν. Δημιουργείται έτσι ένα πλαίσιο σημαντικών στρεβλώσεων, σε βάρος της οικονομίας και της ανάπτυξης, όπου «εμείς κάνουμε ότι σας φορολογούμε, κι εσείς προσποιείστε ότι συμμορφώνεστε…».

Τα δεδομένα αυτά μάς υποχρεώνουν να αξιολογήσουμε σε νέες βάσεις το ασφαλιστικό μας σύστημα και την αγορά εργασίας, ώστε να οργανωθούν με τρόπο που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες του 21ου αιώνα.

Χρειαζόμαστε ένα ασφαλιστικό σύστημα απλό, ευέλικτο, δίκαιο και ανταποδοτικό. Ποιος είναι ο χρυσός κανόνας για να συμβεί αυτό; Οτι ως ασφαλισμένος παίρνω από το σύστημα όσα βάζω σε αυτό. Βάζω περισσότερα, παίρνω περισσότερα. Βάζω λιγότερα, παίρνω λιγότερα. Μόνο έτσι θα μπορέσει σταδιακά να αποκατασταθεί το αναγκαίο συμβόλαιο εμπιστοσύνης μεταξύ κράτους και ασφαλισμένων, που αποτελεί θεμέλιο κάθε ασφαλιστικού συστήματος ως βασικού αποταμιευτικού σχήματος για το μέλλον.

Ειδικότερα δε για την ασφάλιση και τη φορολογία των ελευθέρων επαγγελματιών και των αυτοαπασχολουμένων, χρειαζόμαστε ένα λειτουργικό ασφαλιστικό πλαίσιο που θα ενσωματώνει στη δομή του τα εγγενώς διαφορετικά χαρακτηριστικά της αυτοαπασχόλησης από τη μισθωτή εργασία. Στους βασικούς άξονες αυτής της νέας πολιτικής θα επανέλθω σε επόμενο σημείωμα.

* O Ακης Σκέρτσος είναι υφυπουργός στον Πρωθυπουργό