Ο πολύτιμος χείμαρρος του Εζρα Πάουντ (γ’)

Στα δύο προηγηθέντα μέρη του παρόντος δοκιμίου ξεκίνησα να εξετάζω το επίτευγμα του Πάουντ, το (κατά Σικελιανό) «κατορθωμένο σώμα» της ποιήσεώς του, με βάση τέσσερα ιδεογράμματα – τα κινεζικά σύμβολα που εξεικονίζουν το καθένα τους μια ολόκληρη ιδέα, που το καθένα τους είναι αυτή τούτη η ιδέα, απαλλάσσοντάς μας από την ανάγκη να συλλαβίσουμε για να φτάσουμε στην αλήθεια της ιδέας αυτής. Ηδη μιλήσαμε για τα τρία από τα τέσσερα αυτά ιδεογράμματα, και για τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Πάουντ που αντιστοιχούν σε αυτά – σιν, τσιν και τζιν: ανανεώνω, είμαι σοφός, γαληνεύω – ξαναρχίζω.

Συνεχίζω με το τέταρτο και τελευταίο ιδεόγραμμα, τσινγκ:

Lux enim¹ – 

ενάντια σ’ αυτή την καταιγίδα.

Η μαρμάρινη μορφή στον πευκώνα,

Το τέμενος ορατό και αόρατο

Από τις ρίζες της σεκόιας

προσευχήσου τσινγκ

προσευχήσου

Υπάρχει δύναμη

Αγουόι ή Κομάτσι²,

η οβάλ σελήνη.

Τσινγκ στα κινεζικά ιδεογραμματικά, θα πει: ευλάβεια, φόβος, δέος.

Τέλος αλλά και αρχή του Παουντικού σύμπαντος η ευλάβεια, το θαυμαστικό (ώς τον φόβο) δέος απέναντι στην εμμενή και εμμένουσα ομορφιά – «διαλείπουσα ηθική, εμμένουσα ομορφιά» θα μπορούσες να πεις ότι είναι το θεμελιώδες ζεύγος της κοσμολογίας του Πάουντ. Πρόκειται για την «ορατή και αόρατη», την «σαν τέμενος» και «σαν μάρμαρο» ομορφιά, την ανεξάντλητη, της φύσης, που πάντα εναντιώνεται «σ’ αυτή -δηλαδή, στη δική μας, την menschliche allzumenschliche [ανθρώπινη, υπερβολικά αλλά και μοναδικά ανθρώπινη, κατά Νίτσε]- καταιγίδα»^3. η «οβάλ σελήνη», η δύναμη που μας επιτρέπει να θυμόμαστε και έτσι, ξεχνώντας, κάθε φορά να ξαναρχίζουμε.

Και πίσω απ’ την εμμένεια της φύσης, κάποιος θεός, αλλά πάντα σαν προέκτασή της – κινεζικός ή ελληνικός, δεν έχει σημασία: «Και μες στο μυαλό σου η ομορφιά, ω Αρτεμις, / όπως οι λίμνες του βουνού στο χάραμα, / αφρός και μετάξι τα δάχτυλά σου, / Κουανόν⁴, […] / ιτιάς και ελιάς ανταύγεια…» (από το ίδιο Canto CX των ιδεογραμμάτων).

Αυτά τα τέσσερα χαρακτηριστικά της ποίησης του Πάουντ -σιν, τσιν, τζιν, τσινγκ: ανανεώνω, είμαι σοφός, γαληνεύω – ξαναρχίζω, ευλαβούμαι- είναι σαν τις τέσσερις όψεις των ποιητικών ζαριών που έπαιξε – της μοντερνιστικής ζαριάς που έριξε. Ετσι, κάποια στιγμή (πολλά χρόνια αφού το πρωτοδιάβασα) ένιωσα ότι κατάλαβα και το αρχαιοελληνικό επίθετο που δεσπόζει στην αρχή αυτής της ιδιότυπης «αλφαβήτας», επικεφαλής των τεσσάρων ιδεογραμματικών στοιχείων: ΚΑΛΛΙΑΣΤΡΑΓΑΛΟΣ γράφει στα ελληνικά, εν είδει επικεφαλίδας, ο Πάουντ. Δηλαδή; Νομίζω εννοεί τα ζάρια – ας πούμε τα ζάρια του πρωτο-μοντερνιστή Μαλλαρμέ⁵, αλλά και πολύ γενικότερα, τα ζάρια (δηλαδή τους ωραίους αστραγάλους, δηλαδή την ίδια την «καλλιαστράγαλο» ποίησή του και την «καλή ζαριά» της): Τέσσερις όψεις (πλευρές, καλύτερα) είχαν τα αρχαιοελληνικά «ζάρια» και με τέσσερα έπαιζαν κάθε φορά⁶. Αυτά είναι τα τέσσερα «σημεία» του Πάουντ, οι τέσσερις «ιδέες» του μοντερνισμού του, όπως τις απαριθμεί απολογιστικά στο 110ο Canto (CX), λίγο πριν το τέλος της ζωής του. Σημειωτέον ότι «τέσσερα (tessera)» στη δική του, νεολατινική γλώσσα που σπούδασε, είναι και η ψηφίδα, όπου από τις ψηφίδες αυτές έφτιαξε το αχανές ποιητικό μωσαϊκό του πεδίο.

Και στα τέσσερα αυτά σημεία στηρίχτηκε για να φτιάξει τον πολύτιμο χείμαρρό του – να το πέμπτο ιδεόγραμμα, στο μεθεπόμενο Canto CXIΙ: γιου χόου, ο χείμαρρος σαν του νεφρίτη⁷, «ο πολύτιμος χείμαρρος του καθαρού λόγου περασμένος απ’ το κόσκινο της μοίρας», όπως -παραφράζω λίγο- νομίζω ότι λέει στο τέλος του ποιήματος αυτού.

Μίλησα για τον «πολύτιμο χείμαρρο» του Πάουντ με αφορμή την έκδοση ενός σχεδόν εξίσου πολύτιμου βιβλίου, της μετάφρασης στα ελληνικά ορισμένων από τα σημαντικότερα Cantos (ελληνιστί, Ασματα) του Πάουντ από τον Χάρη Βλαβιανό. Μακρά η σχέση του με τον Πάουντ – κάποια από τα ποιήματα στον ανά χείρα τόμο ήταν από τα πρώτα που μετέφρασε ο Βλαβιανός, το μακρινό 1991, για τις εκδόσεις Νεφέλη του πατρός, τότε, Δουβίτσα. Και λίγο πριν, δεύτερό του μεταφραστικό πόνημα και τέταρτο συνολικά, έως τότε, ποιητικό του βιβλίο, είχε κυκλοφορήσει και ο Hugh Selwyn Mauberley, σίγουρα το σημαντικότερο από τα νεανικά ποιήματα του Πάουντ (1920), η ποιητική μήτρα της Ερημης Χώρας του Ελιοτ (1922).

Ε, λοιπόν, μέσα στον τωρινό καταιγισμό των μεταφράσεων των «κλασικών», να μία έκδοση που θα άξιζε κανείς να αποκτήσει. Το πρωτότυπο και η μετάφρασή του, σε αντικριστές σελίδες, συνοδεύονται από πλήθος διαφωτιστικές σημειώσεις και μια εκτενή εισαγωγή υπό τύπον ανοικτής επιστολής του Βλαβιανού προς τον Πάουντ. Αξιοσημείωτη προσθήκη και ο πρόλογος από την κόρη του Πάουντ, τη Mary de Rachewiltz, γραμμένος ειδικά για την παρούσα έκδοση.

Στις τέσσερις ιδεογραμματικές όψεις του Πάουντ, όπως σας τις περιέγραψα παραπάνω, ο Βλαβιανός προτείνει και εισφέρει -σε γλυκιά δεξίωση (αρχαϊστί χειραψία και χαιρετισμό)- μία αντίστοιχη δική του, το δικό του «σιν», την ανανέωση, ένα νεοελληνικό «making it new».

Ο Βλαβιανός ανανέωσε τα σύγχρονα ελληνικά -ιδίως μάλιστα τα μεταφραστικά- ποιητικά πράγματα. Το σύγχρονο ποιητικό τοπίο θα ήταν πολύ διαφορετικό αν δεν είχαν υπάρξει τα περιοδικά του, η Ποίηση της Νεφέλης, που έγινε μετά Ποιητική στον Πατάκη. Πόσοι ξένοι ποιητές και ποιήτριες (ιδίως του αγγλόφωνου κόσμου) μάς συστήθηκαν μέσα από τις σελίδες των περιοδικών αυτών. Ποιος ήξερε, στα καθ’ ημάς, το 1985 ή 1990, καλά τον Πάουντ, ή τη Μίνα Λόι, ή την Μπίσοπ, ή τον Ουώλας Στήβενς, ή (αργότερα) τον Ασμπερι, ή τον Αμμονς, ή την Κάρσον, ή, ή, ή…; Είμαστε πια, οι νεότεροι ποιητές, ξεσκολισμένοι στα της Εσπερίας και δεν μας φοβίζουνε αυτά καθόλου – και αυτή την αποβολή του φόβου που νιώθανε μέχρι και οι της γενιάς του ’70, αυτό το «ξεσκόλισμα», το οφείλουμε σε ικανό βαθμό στον Βλαβιανό, που μας ξανασυντόνισε με τα ξένα, επαναφέροντάς μας σε μια κατάσταση παρόμοια με της γενιάς του ’30, που οι καλύτεροί της είχανε μεγαλώσει στα γόνατα των Δυτικών! Συμβολικό αλλά και ουσιαστικό της επαναμάγευσης αυτής με τη Δύση είναι και το παρόν βιβλίο που μας πάει πίσω στις αρχές των 90s όταν και πρωτοεκδόθηκαν κάποιες από τις μεταφράσεις που περιέχει, στην αρχική τους μορφή.

Η ανανέωση που μαζί με άλλους επιχείρησε ο Βλαβιανός αισθάνομαι ότι ήταν μια πράξη σοφίας, δηλαδή υπέρβασης των όποιων ελληνολατρικών κι ελληνοκεντρικών καθηλώσεων μάς κληροδοτήθηκαν.

Επιτρέψτε μου όμως να εστιάσω, κλείνοντας, και σε μία ακόμα μεγάλη αρετή του παρόντος βιβλίου. Είναι μια αρετή που φρονώ ότι πρέπει να αποτελεί επιδίωξη κάθε σύγχρονου βιβλίου ποιητικής μετάφρασης. Κάθε νέο τέτοιο βιβλίο, στην πολλά λέγουσα και πολλά βλέπουσα εποχή μας, οφείλει, νομίζω, να συστήνει μια θεώρηση του μεταφραζόμενου ποιητή/ποιήτριας. Οφείλει να μετατρέπει την ποίηση και (λίγο) σε αφήγηση, να μας παρουσιάζει τον κόσμο του ανθρώπου που εδώ μεταφράζεται – τα συγκείμενα και τα περικείμενα, εκτός από τα καθ’ αυτό κείμενά του τα ποιητικά. Οφείλει, δηλαδή, να «φτιάχνει αφήγημα», να προτείνει τρόπο/τρόπους πρόσληψης του εν λόγω ποιητή.

Αυτό, κατεξοχήν, κάνει το παρόν βιβλίο – δεν είναι απλώς «του Πάουντ» (σαν κάτι παλιές εκδόσεις όπου ο μεταφραστής ηγνοείτο), είναι και «του Βλαβιανού».

Παρουσιάζει τον Πάουντ και το έργο του υπό μορφή «πνευματικής περιπέτειας», όπου η -τόσο αμφιλεγόμενη- μορφή του φιλοναζιστή και αντισημίτη ποιητή παρουσιάζεται ως μια διαρκής πάλη, μια διελκυστίνδα μεταξύ του ποταπού και του υψηλού, μεταξύ του Πάουντ ως (μισ)ανθρώπου και του Πάουντ ως πονετικού, βαθύτατου ποιητή του υψηλού. Γίνεται να συνδυαστούν τ’ ασυνδύαστα; Ο Βλαβιανός, άριστος γνώστης και δεινός μεταφραστής της αγγλικής κι αμερικανικής ποιήσεως (με άλλη ευκαιρία θα έπρεπε κανείς να κάνει μιαν εκ του σύνεγγυς ανάγνωση και ανάλυση των μεταφραστικών του στρατηγικών), κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη καθώς γράφει στον Πάουντ μια μακροσκελή επιστολή με τη μορφή διαδοχικών ημερολογιακών καταχωρίσεων, καθώς προσπαθεί κι ο ίδιος να διαχειριστεί και να συμφιλιωθεί με τη μείζονα αντινομία του Πάουντ. Τελικώς η ζυγαριά φαίνεται να κλίνει προς τη διά της ποιήσεως εξιλέωση και συγχώρεση του μεταμελημένου ποιητή, όπως ακούγεται καθαρή η φωνή του μέσα απ’ το μέλος της μεταμέλειάς του (τελευταίο Canto, CXX):

Προσπάθησα να γράψω τον Παράδεισο

Μην κουνηθείς

Ασε τον άνεμο να μιλήσει

αυτό είναι παράδεισος.

Οι θεοί ας συγχωρήσουν ό,τι

έχω κάνει

Αυτοί που αγαπάω ας προσπαθήσουν να συγχωρήσουν

ό,τι έχω κάνει.

1. Lux enim: το ίδιο το φως.

2. Αγουόι: ηρωίδα έργου του ιαπωνικού θεάτρου Noh. Κομάτσι: Κινέζα ποιήτρια. Σαν να πραΰνει εδώ τα πάθη η σελήνη και να καταλαγιάζει η θανάσιμη έχθρα μεταξύ Ιαπώνων και Κινέζων.

3. H καταιγίδα της φύσης είναι, και αυτή, βίαιη, όμως -αντίθετα προς τις allzumenschlichen δικές μας, ανθρώπινες καταιγίδες- παραμένει πάντοτε sublime (όπως θα σημείωνε ο Edmund Burke, μια από τις επιρροές, θαρρώ, του Πάουντ, μέσω του Ρομαντισμού) – sublime, δηλαδή μεγαλειώδης, υψηλή, δέος εμπνέουσα, και έτσι όμορφη. Και μετά, είναι και η ισορροπία που διαφοροποιεί τη φύση (τουλάχιστον στη μικροκλίμακά της) από τις δικές μας, καταιγιστικές καταστροφές – η ισορροπία που πάντοτε την επαναφέρει. Σε αυτή τη φύση βρίσκει ο Πάουντ καταφύγιο, ως ναυαγός δύο Παγκόσμιων Πολέμων που ψάχνει απανεμιά, εστιάζοντας το βλέμμα του στο μεγαλειώδες που μπορεί να κρύβεται και στην πιο λιτή γαλήνη, στο πιο απλό συστατικό της φύσης στοιχείο, όπως είναι «οι λίμνες του βουνού στο χάραμα» ή «η ανταύγεια μιας ελιάς» (Canto CX). Με άλλα λόγια ο Πάουντ, επιχειρώντας μιαν αναθεωρητική φυσιολατρία, αντικαθιστά τη βιαιότητα της φύσης (όπως τη συναντάμε στους Ρομαντικούς) με την πραότητα. Ετσι απαντά και στον Burke – σαν να λέει: το sublime, το μεγαλειώδες σου, δεν βρίσκεται μόνον στο βίαια τρομακτικό, το αχανές, το σκοτεινό και το άπειρο (αυτά είναι τα συστατικά του φυσικού sublime, κατά Burke: terror, vastness, obscurity, infinity) – βρίσκεται και (κυρίως) στο γαλήνιο, το μικρότατο, το ιριδίζον, το πεπερασμένο.

4.Κουανόν: κινεζική, ινδική και ιαπωνική θεότητα του οίκτου.

5. Βλέπε το πρωτο-μοντερνιστικό ποίημα του Mallarmé «Un coup de dés jamais n’abolira le hasard» [Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει την τύχη], του 1897, από τα πρώτα ποιήματα όπου ο στίχος απλώνεται στη σελίδα και «θραύεται», καθιστώντας το ποίημα ένα «field of action» (ένα πεδίο), όπως το περιέγραψα παραπάνω.

6. Επρόκειτο για τα κότσια μικρών ζώων (συνήθως από τα πίσω πόδια της γίδας ή του αρνιού), εξού και λέγονταν «αστράγαλοι», και το παιχνίδι «αστραγαλίζειν»: τα παιδιά έριχναν καταγής τέσσερις τέτοιους αστραγάλους και ανάλογα με το ποια από τις τέσσερις πλευρές του κάθε αστραγάλου ακουμπούσε ισορροπώντας στο έδαφος, έπαιρναν την αντίστοιχη βαθμολογία (βλέπε κατατοπιστικότατο σχετικό σημείωμα στον διαδικτυακό τόπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Αρχαίας Κορίνθου, corinth-museum.gr).

7. Κι εδώ ο Βλαβιανός μεταφράζει πιο ελεύθερα το αγγλικό «jade stream» (το οποίο με τη σειρά του αποδίδει κατά λέξη το κινεζικό «γιου χόου», δηλαδή τον «χείμαρρο σαν του νεφρίτη»). Και πάλι, καλά κάνει^. ο απλούστερος «πολύτιμος χείμαρρος» είναι μια φράση που μας μένει, μια φράση πολύ πιο δραστική στα ελληνικά. Μάλιστα, καλώς παραθέτει σε υποσημείωση και την ακριβέστερη απόδοση («σαν του νεφρίτη»), αφήνοντας τον αναγνώστη ν’ αποφασίσει, και καθιστώντας την όλη μεταφραστική διεργασία διαυγέστερη και άρα πιο γοητευτική.