Ο Διχασμός που θα είχε αποφευχθεί

Η «παράδοση» είναι, εν προκειμένω, πικρή: ο Ελληνισμός υπέφερε από τις εμφύλιες συρράξεις σε διάφορες περιόδους καθ’ όλη τη μακρά ιστορία του. Στον 20ό αιώνα έζησε δύο εμφυλίους πολέμους, όμως μόνον στον έναν αποδόθηκε ο όρος, εκείνον από το 1946 μέχρι το 1949. Για τον προηγούμενο επικράτησε μια πιο «απαλή» ονομασία: Εθνικός Διχασμός. Ομως ο Διχασμός όχι απλώς ήταν εμφύλιος με ό,τι αυτό σημαίνει, αλλά και κάτι περισσότερο: ήταν, κατά κάποιον τρόπο, και μήτρα για τον δεύτερο που ακολούθησε λιγότερο από τριάντα χρόνια μετά. Αφού όμως δεν «καταλογογραφήθηκε» ως εμφύλιος στην κοινή συνείδηση, τι ακριβώς ήταν ο «Εθνικός Διχασμός»; Οσο κι αν φανεί παράξενο καθώς έχει πια παρέλθει ήδη ένας αιώνας από τις απαρχές του, εκείνη η περίοδος δεν έχει ακόμα κατανοηθεί πλήρως στο βάθος που απαιτείται. Και εδώ είναι που έρχεται να συμβάλει αποφασιστικά το νέο βιβλίο του ιστορικού της Ακαδημίας Αθηνών Σωτήρη Ριζά, ειδικά ως προς το σκέλος της αποσαφήνισης του πολιτικού και ιδεολογικού στίγματος του Διχασμού, των πολιτικών παρατάξεων που συγκρούστηκαν και των πρωταγωνιστών τους.

Τα κύρια πρόσωπα είναι φυσικά ευρέως γνωστά, με πρώτους τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Γύρω τους, όμως, δύο κόσμοι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις που διαμόρφωσαν τελικά την εκρηκτική πορεία προς τον Διχασμό. Ασφαλώς μία κατεξοχήν κύρια διάστασή του ήταν η θέση της Ελλάδας σε έναν κόσμο που ζούσε τον μέχρι τότε μεγαλύτερο πόλεμο της Ιστορίας. Ο Βενιζέλος με τις δυτικές δυνάμεις, τη Γαλλία και την Αγγλία, ο Κωνσταντίνος με την «ουδετερότητα», που, σε μεγάλο βαθμό, λειτουργούσε πρακτικά υπέρ των Κεντρικών Αυτοκρατοριών – της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας. Η κύρια αυτή διαίρεση υπήρξε τόσο εξόφθαλμη και σημαντική που έχει, κατά κάποιον τρόπο, συσκοτίσει όλες τις άλλες. Πώς διαμορφώθηκαν οι δύο πλευρές; Τι σχέση είχε η στάση των κύριων στρατιωτικών και πολιτικών παραγόντων με ζητήματα εντελώς άσχετα με το παραπάνω; Πόσο επηρεάστηκαν από τις εξελίξεις που ξεκινούν, αν όχι από τον «Ατυχή Πόλεμο» του 1897, σίγουρα από την Επανάσταση στο Γουδί το 1909; Υπήρχαν ή όχι επαρκή ταξικά, κοινωνικά, ακόμα και συνδικαλιστικά αίτια που οδήγησαν κάποιους στη μία και άλλους στην άλλη πλευρά; Και πώς όλα τα παραπάνω, ημέρα με την ημέρα, έγιναν ένα κουβάρι που τελικά ήταν δύσκολο να ξεδιαλύνει κανείς το πού βρισκόταν η αρχή του και πού το τέλος του;

Οι νέες χώρες

Μία ακόμα διάσταση εξαιρετικής σημασίας αφορά τις εσωτερικές κοινωνικές εξελίξεις μετά την πρόσκτηση των «Νέων Χωρών» στους πολέμους του 1912-13. Πώς αντιμετωπίστηκαν και ποια πολιτική σημασία είχαν τελικά οι νέοι πληθυσμοί που κατοικούσαν αυτά τα εδάφη και που έγιναν μετά την πρόσκτησή τους τμήμα του νέου ελληνικού κράτους; Το ερώτημα αυτό, που έχει τόσες όψεις όσες και μια κοινωνία, επανήλθε πολύ πιο δραματικά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ενώ η αδυναμία του ελληνικού κράτους να το «απαντήσει» με επάρκεια στοίχειωσε τελικά και το ίδιο για πολλές δεκαετίες. Εκτός όμως από τις δομικές αδυναμίες, υπήρξαν και οι λανθασμένες και επιπόλαιες επιλογές εκδικητικού χαρακτήρα, με χειρότερη στιγμή τους την εκτέλεση των Εξι. Ηταν μία απόφαση που τροφοδότησε όσο καμία άλλη τη σύγκρουση και της έδωσε υλικό για να επεκταθεί στο μέλλον.

Μεταξύ άλλων, ο Ριζάς δείχνει με αυτό το βιβλίο δύο κατευθύνσεις: η μία έχει να κάνει με το ότι ο Εθνικός Διχασμός, όπως αργότερα ίσως και ο Εμφύλιος, δεν ήταν ιστορική νομοτέλεια. Μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Το ότι δεν κατορθώθηκε δεν έχει να κάνει μόνον με τη γεωπολιτική σύγκρουση που βρισκόταν στις ρίζες του, αλλά εξίσου, αν όχι και περισσότερο, με το ότι υπήρξε όλο αυτό το υπόστρωμα των «λοιπών παραγόντων» που ήταν στο χέρι των δύο παρατάξεων να είχαν περιορίσει τη σημασία τους. Ο Διχασμός δεν ήταν αναπόφευκτος. Ενα δεύτερο πεδίο είναι το πώς οι κατά τα άλλα συνηθισμένες για τα δυτικά κράτη ιδεολογικές διαφορές ανάμεσα στα πιο φιλελεύθερα και τα πιο συντηρητικά τους στρώματα ξέφυγαν σταδιακά από το βασικό τους πλαίσιο αναφοράς και μπήκαν και αυτές στα οπλοστάσια της σύγκρουσης, μαζί και με την εκρηκτική σύγκρουση της πολιτικής με την πολιτειακή λειτουργία που όχι απλώς αλλοίωσε τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, αλλά έθεσε και τις βάσεις για μια νέα κινηματικού χαρακτήρα πραγματικότητα που κυριάρχησε ειδικά από τον Μεσοπόλεμο και μετά και στην οποία, πλέον, δεν υπήρχαν όρια. Αυτή ήταν η «νέα κανονικότητα». Και η Ελλάδα την πλήρωσε ακριβά τόσο στον πρώτο της εμφύλιο όσο και στον δεύτερο και όχι μόνον. Ομως ο Ριζάς γράφει κάτι σκληρό μα και αληθινό για τον Διχασμό: ότι ξέφυγε και έγινε, τελικά, σε μεγάλο βαθμό, αυτοσκοπός.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΡΙΖΑΣ
Βενιζελισμός και αντιβενιζελισμός
Στις απαρχές του Εθνικού Διχασμού, 1915 – 1922
Εκδ. Ψυχογιός, σελ. 168
Τιμή: 15,50 ευρώ