Οι «φονιάδες των λαών» {LF}στα σκαλιά της εκκλησίας

Αθήνα, άγαλμα του Τρούμαν: Του έβαλαν βόμβες. Του πέταξαν μπογιές. Το συσκεύασαν γράφοντας «επιστρέφεται». Του έκοψαν τα πόδια με τροχό. Το έριξαν με σκοινιά. Προτάθηκε να το αλλάξουν με ένα του Λίνκολν. Αν υπήρχε ρεκόρ Γκίνες για το πιο ταλαίπωρο άγαλμα στον κόσμο, αυτό του 33ου προέδρου των ΗΠΑ στην Αθήνα δεν θα είχε αντίπαλο: αντίστοιχα δεν συνέβησαν ούτε στην Ιαπωνία όπου ο Τρούμαν έριξε δύο ατομικές βόμβες στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από μια άποψη, όμως, το άγαλμα πέτυχε να καταστεί σύμβολο. Οχι της ευγνωμοσύνης των Ελληνοαμερικανών που το 1963 πλήρωσαν την κατασκευή του, ούτε εκείνης της Ελλάδας που το 1947 έλαβε βοήθεια 400 εκατ. δολαρίων της εποχής από το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ στην κορύφωση του Εμφυλίου, έστω και με σκοπό την απώθηση της σοβιετικής επιρροής. Αλλά του πιο τυφλού και επίμονου «κινήματος» στη μεταπολεμική Ελλάδα: του αντιαμερικανισμού. Τον εκφράζει ακόμη και σήμερα, που αυτός δεν υπάρχει πια. Είναι όμως το δεύτερο σύμβολο. Το πρώτο και αδιαφιλονίκητο είναι πάντοτε το Πολυτεχνείο.

Αν κάποιος έλεγε στη δεκαετία του ’80 ότι ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ θα εκκλησιαζόταν στη Μητρόπολη και θα έκανε βόλτα πεζή στην Πλάκα θα τον έλεγαν τρελό. Πώς φτάσαμε όμως από τις «ιρανικού τύπου» διαδηλώσεις εκατοντάδων χιλιάδων εξαγριωμένων στην αμερικανική πρεσβεία για το Πολυτεχνείο, ενίοτε με επικεφαλής την αμερικανή τότε πρωθυπουργική σύζυγο Μαργαρίτα Παπανδρέου, στο να ανεβαίνει τελικά ο Μάικ Πομπέο με την ορθόδοξη σύζυγό του τα… σκαλιά της εκκλησίας;

Αυτή η ανατροπή στα ελληνικά αισθήματα έναντι των ΗΠΑ δεν είναι η πρώτη. Αντίθετα, τώρα, φαίνεται να ξαναβρίσκουν την αρχική τροχιά τους που εκφράστηκε ίσως περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στα… Δεκεμβριανά: όταν οι διαδηλωτές στο Σύνταγμα ανέμιζαν αμερικανικές και αγγλικές σημαίες δίπλα στις ελληνικές και σε εκείνες με το σφυροδρέπανο, προτού η Αστυνομία ανοίξει πυρ υπό τις εντολές των Αγγλων. Εκείνη η ημέρα ήταν η τελευταία που οι Αμερικανοί λογίζονταν στην Ελλάδα ως απελευθερωτές. Ηταν η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως της αμερικανικής παρέμβασης λόγω της αδυναμίας των Αγγλων να διατηρούν τον παλιό τους ρόλο στα ελληνικά πράγματα. Η άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ στον Εμφύλιο υπήρξε το εργαστήριο που έθρεψε τον αντιαμερικανισμό. Ομως, ακόμη κι αυτή σε έναν βαθμό ξεπεράστηκε, όπως και η μετεμφυλιακή βία εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, σε αντίθεση με δύο άλλες διαστάσεις που τον τροφοδότησαν επί δεκαετίες: τη στήριξη στη χούντα και, κυρίως, το Κυπριακό: εκεί βρίσκεται η καρδιά του αντιαμερικανισμού. Και παραμένει, όσος απέμεινε, από… κεκτημένη ταχύτητα ακόμα και σήμερα που οι ΗΠΑ, η Κύπρος και η Ελλάδα διανύουν τη χρυσή εποχή των σχέσεών τους.

Τα συνθήματα «Φονιάδες των λαών Αμερικάνοι» και «Εξω οι βάσεις του θανάτου» έχουν τις ρίζες τους στην εξέγερση του Πολυτεχνείου: είναι φυσικό. Μετά έγιναν τα πιο πολυακουσμένα στη Μεταπολίτευση. Η αρχική τους μορφή ήταν «Κάτω αι ΗΠΑ», «Εξω αι ΗΠΑ». Αμέσως μετά έρχεται το «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο»: ο μεταχουντικός αντιαμερικανισμός ήταν τόσο έντονος ώστε παρέσυρε μαζί και την ΕΟΚ που ουδεμία είχε σχέση με όλα αυτά. Το 1961, όταν υπεγράφη η Συμφωνία Σύνδεσης με την ΕΟΚ, τίποτα τέτοιο δεν είχε συμβεί. Δεν είχε μεσολαβήσει ακόμα ούτε η χούντα, ούτε ο Αττίλας: η Ελλάδα δεν ένιωθε πληγωμένη όπως μετά. Ετσι επικράτησε ο αυτοματισμός που λίγο έλειψε να εξελιχθεί σε πλήρη, τυφλό αντιδυτικισμό της ελληνικής κοινωνίας – φυσικά, αυτό δεν έγινε μόνο του: η «Αλλαγή» αξιοποίησε εκείνα τα αισθήματα του ελληνικού λαού στον έσχατο βαθμό στην πορεία της προς την εξουσία, για να τα ανατρέψει η ίδια στην πράξη αμέσως μόλις την κατέκτησε. Ομως το αίσθημα θολώνει την κρίση, ειδικά όταν χρησιμοποιείται για αυτόν τον σκοπό.

Το 1973 δεν ήταν 1967: οι σχέσεις των ΗΠΑ με τη χούντα βρίσκονταν πλέον στο χαμηλότερο σημείο τους. Ο Παπαδόπουλος γνώριζε ότι στην Ουάσιγκτον καταβάλλονταν προσπάθειες αληθούς πολιτικοποίησης, με κυριότερη την προσέγγιση του Κωνσταντίνου Καραμανλή σε αυτή την κατεύθυνση. Διαθέτουμε σήμερα σημαντικές πρωτογενείς μαρτυρίες για τις προσπάθειες αυτές από τους ανθρώπους που τις επιχείρησαν έπειτα από αμερικανική προτροπή. Από το Παρίσι, ο Καραμανλής δεν δεχόταν: δεν είχε εμπιστοσύνη στην ειλικρίνεια αυτών των προθέσεων και, επίσης, δεν επιθυμούσε η επιστροφή του να φέρει την αμερικανική σφραγίδα. Στην Αθήνα ο Παπαδόπουλος είχε πλέον εισέλθει και ο ίδιος, από εντελώς διαφορετική οπτική, σε έναν ιδιότυπο αντιαμερικανισμό με νασερική ψυχολογία. Αλλωστε, έπειτα από έξι χρόνια δικτατορίας που τίποτε δεν την είχε διαταράξει, ένιωθε απόλυτα κυρίαρχος. Ταυτόχρονα, οι πολέμιοι της χούντας πίστευαν πια ότι τίποτε δεν ήταν σε θέση να την κλονίσει. Και, τότε, ξαφνικά, τα πράγματα εξελίχθηκαν ραγδαία: ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή άλλαξε τα πάντα.

Ο αραβοϊσραηλινός πόλεμος του 1973 λίγο έλειψε να εξελιχθεί σε παγκόσμιο. Οι Σοβιετικοί έστειλαν στρατηγικά όπλα στη Συρία, ενώ οι Αμερικανοί απογείωσαν επίσης στρατηγικά βομβαρδιστικά από το Λονδίνο. Αυτά χρειάζονταν ανεφοδιασμό. Λίγο πριν από την απογείωσή τους, ο αιγύπτιος πρέσβης στην Αθήνα επέδιδε τελεσίγραφο στην κυβέρνηση της χούντας λέγοντας ότι αν προβεί σε οποιαδήποτε εξυπηρέτηση προς τους Αμερικανούς, η Ελλάδα θα θεωρηθεί εχθρός των Αράβων στον πόλεμο. Ο Παπαδόπουλος το αποδέχθηκε. Δεν επέτρεψε να χρησιμοποιηθεί η Κρήτη για τα αμερικανικά βομβαρδιστικά, που έπρεπε τώρα να αλλάξουν τους σχεδιασμούς τους. Οι ΗΠΑ, ο Κίσινγκερ και το Ισραήλ ουδέποτε το συγχώρεσαν. Μόλις λίγες εβδομάδες μετά τα όσα έγιναν στη Μέση Ανατολή, ο Παπαδόπουλος ξαφνικά ανατρέπεται και συλλαμβάνεται από τη «δεύτερη χούντα», έπειτα από έξι χρόνια απόλυτης κυριαρχίας. Η ειρωνεία της Ιστορίας; Η χούντα είχε τώρα στοχοποιηθεί από εκεί που όλοι πίστευαν ότι είχε εκπορευθεί. Η μεγάλη, ηρωική εξέγερση του Πολυτεχνείου είχε στόχο να ρίξει τον Παπαδόπουλο. Το ίδιο ήθελαν πλέον και οι Αμερικανοί. Με την κρίσιμη όμως διαφορά ότι, τελικά, ήρθε μία ακόμη χειρότερη χούντα, που επέφερε και την τεράστια εθνική καταστροφή. Ταυτόχρονα, οι Τούρκοι εγκαινιάζουν την νέα, πάγια έκτοτε, τακτική των αεροπορικών παραβιάσεων στο Αιγαίο. Αυτό συνέβη αμέσως μόλις ο διάδοχος του Παπαδόπουλου Ανδρουτσόπουλος, πιστεύοντας ότι θα αλλάξει το εσωτερικό κλίμα, δήλωσε ότι βρήκε στο Αιγαίο τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου. Το επόμενο καλοκαίρι οι Αμερικανοί δεν έκαναν εκείνο που είχαν κάνει το 1964, δέκα χρόνια πριν: δεν σταμάτησαν τους Τούρκους από την εισβολή στην Κύπρο. Η Ελλάδα είχε πια αλλάξει στρατόπεδο στην πιο κρίσιμη στιγμή. Η Τουρκία είχε διαβάσει σωστά και συνολικά τη στιγμή. Και η Κύπρος πλήρωνε τις συνέπειες.

Οι ευθύνες της Ελλάδας, έστω κι αν είχε δικτατορία, είναι τεράστιες για τον Αττίλα: αυτή έδωσε το απόλυτο πρόσχημα, όταν έστειλε το ελληνικό απόσπασμα να σκοτώσει τον Μακάριο. Επικεφαλής της μονάδας των ειδικών δυνάμεων ήταν ο συνταγματάρχης Κομπόκης. Ο ίδιος άνθρωπος που το 1967 ως επικεφαλής τότε της φρουράς του βασιλέως Κωνσταντίνου πρόδωσε το αντιχουντικό βασιλικό Κίνημα του Δεκεμβρίου και συνέβαλε τα μέγιστα στην αποτυχία του. Τώρα εκτελούσε μια αντίστοιχη αποστολή. Η κατάθεσή του στην κυπριακή εκδοχή τού «Φακέλου της Κύπρου» είναι από τα κυριότερα κείμενα που αυτός περιλαμβάνει. Ομως ευθύνες είχε και η ίδια η Κύπρος: μερικά χρόνια πριν, το 1963, με το κράτος να έχει ηλικία μόλις τριών ετών, ο Μακάριος καταθέτει ξαφνικά μονομερώς το συνταγματικό σχέδιο των 13 σημείων που τίναζε στον αέρα τις Ιδρυτικές Συμφωνίες. Εφερνε την καθολική ρήξη και το έκανε τη στιγμή που η Αθήνα βρισκόταν σε τρομερή πολιτική περιδίνηση: το Σχέδιο κατατέθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1963. Η Ελλάδα ήταν αδύνατον να αντιδράσει. Ο Μακάριος είχε αρχικά θριαμβολογήσει για τις Συμφωνίες που, όπως ο ίδιος είπε επιστρέφοντας από την υπογραφή τους, ίδρυσαν το 1960 «Το κράτος του Θεού»… Μετά τα «13 σημεία» ακολούθησαν τοπικές συγκρούσεις και σχέδια, αγγλικά και αμερικανικά, για εξομάλυνση. Τόσο ο Μακάριος όσο και η Αθήνα, επί Γεωργίου Παπανδρέου, τα απέρριψαν, με τον Ανδρέα να είναι ο βασικός πολέμιός τους. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η προδικτατορική Αριστερά, που πρωτοστάτησε στους δρόμους για το ζήτημα της Κύπρου στην καυτή περίοδο 1955-1959 παράλληλα με τον αγώνα της ΕΟΚΑ, έγινε Αξιωματική Αντιπολίτευση στις εκλογές του 1958. Σε εκείνες του 1961, όταν εν τω μεταξύ είχε πια ιδρυθεί η Κυπριακή Δημοκρατία, κάτι τέτοιο δεν συνέβη εν νέου. Σε σχέση με όλα όσα ακολούθησαν, τα παραπάνω μοιάζουν με χαμένο παράδεισο. Ετσι, μια πορεία που ξεκινούσε με τους χειρότερους οιωνούς το 1954 με την προσφυγή του Παπάγου στον ΟΗΕ, θα ολοκληρωνόταν τελικά είκοσι χρόνια αργότερα επιβεβαιώνοντάς τους. Ο αντιαμερικανισμός ήταν εκεί για να υποδείξει τον υπεύθυνο: οι ΗΠΑ είχαν πράγματι ξεκάθαρες, μεγάλες ευθύνες για τη χούντα στην Ελλάδα. Λιγότερο ξεκάθαρα μπορεί να το πει αυτό κάποιος για την Κύπρο – τον Αττίλα άλλωστε δεν απέτρεψαν ούτε οι Σοβιετικοί, ενώ μπορούσαν με τα πλοία τους στην περιοχή, κάτι που θα πρέπει να προβληματίσει τους θιασώτες του μύθου τού «Ξανθού γένους». Ο αντιαμερικανισμός εν πολλοίς συσκότισε τελικά τις ελληνικές και τις κυπριακές ευθύνες. Λειτούργησε ως προπέτασμα καπνού για τα πολλά λάθη της Ελλάδας και της Κύπρου. Από αυτή την άποψη μπορεί να εξηγηθεί ακόμα πιο δομικά ως εύκολη διαφυγή: πάντοτε φταίνε άλλοι. Στη Μεταπολίτευση ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αναγκάστηκε να εκτονώσει αυτό το ρεύμα με τη λεγόμενη «απόσυρση» της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, κάτι που τεχνικά πάντως δεν συνέβη έτσι. Ενας από τους μακροβιότερους πολιτικούς συμβούλους της Συμμαχίας στη στρατιωτική έδρα της, τη Μονς, ο οποίος υπηρετούσε εκείνα τα χρόνια στην Αθήνα, είπε όταν ρωτήθηκε για το αν ήταν λάθος: «Οχι, γιατί αλλιώς θα έπρεπε να κλείσει την αμερικανική πρεσβεία».

Σήμερα ο αντιαμερικανισμός όχι απλώς είναι πια παρελθόν, αλλά έχει αντιστραφεί. Η περίοδος της πτώχευσης και η στάση των ΗΠΑ άλλαξαν τα δεδομένα. Εν τω μεταξύ, η τρομοκρατία που γεννήθηκε στη Μεταπολίτευση έχει πλέον υποχωρήσει στη χώρα, «Γιαρουζέλσκι» δεν υπάρχουν πια για να γεννούν προστριβές, ενώ, αν και υπάρχει Μαδούρο και η προηγούμενη κυβέρνηση δεν έκρυψε ποτέ την αγάπη της για αυτόν, αυτά είναι δευτερεύοντα. Οπως δεν υπάρχει και ο Ανδρέας Παπανδρέου, αλλά ούτε και ο Ρόναλντ Ρέιγκαν που τους… ένωναν ευρύτερες ενδοαμερικανικές διαφορές πολύ προτού γίνουν και οι δύο ηγέτες: από την εποχή που ο πρώτος ήταν καθηγητής στο Μπέρκλεϊ και ο δεύτερος κυβερνήτης της Καλιφόρνιας. Κυρίως όμως εκείνο που έφερε την Ελλάδα, την Κύπρο και τις ΗΠΑ πιο κοντά είναι η διαταραγμένη φιλοδοξία του Ερντογάν και οι εξελίξεις στους ενεργειακούς πόρους που τώρα Ελλάδα και Κύπρος τις χειρίζονται εντελώς διαφορετικά από παλαιότερα. Σήμερα δεν υπάρχει καν ο πρόεδρος Ομπάμα που το πρώτο του ταξίδι στο εξωτερικό ήταν εκείνο στην Τουρκία, όταν επαινούσε πανηγυρικά, σχεδόν με δέος, τον Ερντογάν για το σύστημα που έχει επιβάλει και τη μείξη θρησκευτικού και κοσμικού στοιχείου ως μοντέλο (υπάρχει ο λίαν αλλοπρόσαλλος Τραμπ βέβαια)! Αυτά μπορεί κανείς εύκολα να τα αναζητήσει στο Διαδίκτυο.

Τι υπάρχει σήμερα; Μια ξεκάθαρη μετατόπιση της αμερικανικής πολιτικής στην κατεύθυνση που είχε πριν από όλα τα παραπάνω και, ευτυχώς, μια Ελλάδα που έχει απαλλαγεί από τις αυτοκαταστροφικές εμμονές της και την πολιτική «αξιοποίησής» τους. Υπάρχει επίσης ένα τμήμα του συντηρητικού Tea Party στην αμερικανική εξουσία, με την ορθόδοξη σύζυγο του υπουργού Εξωτερικών, που ανήκει μαζί του σε αυτό, να ανεβαίνουν παρέα τα σκαλιά της Μητρόπολης. Α, και το άγαλμα του Τρούμαν. Που, σε πείσμα των καιρών, βάφτηκε πάλι κόκκινο…