Σύγκρουση Δύσης και Ανατολής

Καθηγητής Διεθνούς Ιστορίας στην Οξφόρδη και διευθυντής του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος για την έδρα Βυζαντινών Σπουδών στο ίδιο πανεπιστήμιο, ο κροατικής καταγωγής Πίτερ Φράνκοπαν (Peter Frankopan) έχει δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια «γεγονός» γύρω από το όνομά του, κυρίως με τα βιβλία που αφιέρωσε στην Κίνα («Silk roads» και «The new silk roads», τα οποία έχουμε παρουσιάσει στο «Βιβλιοδρόμιο»). Ηταν ουσιαστικά η πρώτη ηχηρή δυτική εγκωμιαστική φωνή για την άνοδο της σύγχρονης Κίνας και την επικείμενη κυριαρχία της στο παγκόσμιο στερέωμα. Ο Φράνκοπαν δεν αποτελεί το στερεοτυπικό μοντέλο του ακαδημαϊκού ιστορικού. Λάτρης του κρίκετ, με το οποίο ασχολείται ενεργά,  επιχειρηματίας, αφού εκτός από ιστορικός είναι και ιδιοκτήτης ξενοδοχείων, είναι και επικεφαλής ιδρύματος που παρέχει φοιτητικές υποτροφίες.

Στα ελληνικά παρουσιάζεται για πρώτη φορά με το βιβλίο που τον καθιέρωσε στην επιστημονική κοινότητα και προέρχεται από την αρχική επιστημονική μήτρα, τις Βυζαντινές Σπουδές. Η «Πρώτη Σταυροφορία – Το κάλεσμα της Ανατολής» (εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφ. Γιάννης Βογιατζής) αναφέρεται στη Σταυροφορία που διεξήχθη το 1096-1099 κυρίως από φράγκους ευγενείς. Είχε ως αποτέλεσμα την επανάκτηση της Μικράς Ασίας αλλά έφτασε μέχρι την κατάκτηση των Αγίων Τόπων και – στο απόγειό της – με εκείνη της Ιερουσαλήμ και την ίδρυση του ομώνυμου βασιλείου τον Ιούλιο του 1099.
Αν και ο τόμος ξεκινά με την εμβληματική έκκληση του Πάπα Ουρβανού στους ευγενείς της εποχής για την κήρυξη της Σταυροφορίας («Εγώ ο Ουρβανός, υπέρτατος Ποντίφικας και ελέω Θεού αρχιερέας ολόκληρου του κόσμου, έρχομαι αυτή την ώρα της επείγουσας ανάγκης σε εσάς, τους υπηρέτες του Θεού σ’ αυτά τα μέρη, σαν αγγελιοφόρος της θείας νουθεσίας»), ο συγγραφέας γρήγορα μεταφέρει το κέντρο βάρους από τη δυτική ματιά στην άλλη γεωγραφική άκρη, στην Αγία Ρωμαϊκή Ανατολική Αυτοκρατορία, γνωστή σ’ εμάς ως Βυζαντινή.
Το βιβλίο εξετάζει τη ζωή και την εμπλοκή του Αυτοκράτορα Αλέξιου Α’  Κομνηνού, κορυφαίας μορφής της βυζαντινής ιστορίας, ο οποίος θεμελίωσε τη δυναστεία των Κομνηνών και, όπως τονίζει ο συγγραφέας, «ξεχωρίζει πάνω απ’ όλους»: «έθεσε σε κίνηση την αλληλουχία των γεγονότων που σύστησαν τις Σταυροφορίες στον κόσμο. Το κάλεσμα της Ανατολής έμελλε να αναδιαμορφώσει τον μεσαιωνικό κόσμο, επεκτείνοντας ευρέως τους γεωγραφικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτισμικούς ορίζοντες της Ευρώπης. Μετά από 900 χρόνια στη σκιά, ο Αλέξιος πρέπει να ξαναβρεί τη θέση του στο προσκήνιο της ιστορίας της Α’ Σταυροφορίας».

Η κριτική

Το βιβλίο του Φράνκοπαν έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από την κριτική, με τη μυθιστορηματικού τύπου γραφή, τη σφιχτή αφήγηση και τη φρέσκια ματιά για τη δυτική ιστοριογραφία. Δεν πρόκειται ασφαλώς για μια εξαντλητική μελέτη της Α’ Σταυροφορίας, καθώς εστιάζει στις προσωπικότητες και τις σχέσεις μεταξύ τους – με επίκεντρο τον Αλέξιο. Το βιβλίο δίνει επίσης μερικές σημαντικές λεπτομέρειες όσον αφορά την προετοιμασία της Σταυροφορίας. Υστερεί στις λεπτομέρειες των μαχών, καθώς θεωρεί ότι οι νίκες των Σταυροφόρων βασίστηκαν κυρίως στη τύχη. Επιπλέον ενώ εξετάζει μερικές από τις κυρίαρχες ηγετικές μορφές του ισλαμικού κόσμου της εποχής, το ίδιο το ισλαμικό περιβάλλον παραμένει χωρίς ανάλυση.

Κατά μία έννοια, το βιβλίο μπορεί να χαρακτηριστεί επίκαιρο. Ο Αλέξιος δεν είναι απλώς ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου, αλλά ο υπερασπιστής του χριστιανικού κόσμου, ο άνθρωπος που σώζει το Βυζάντιο από το χείλος της καταστροφής στο οποίο βρισκόταν και αυτός που κινεί τα νήματα ώστε η Ιερουσαλήμ να ξαναπεράσει σε χριστιανικό έλεγχο ύστερα από 450 χρόνια. Η πολιτισμική σύγκρουση αναδύεται ως διαχρονικό φαινόμενο, ακόμη και αν αυτός δεν είναι ο διακηρυγμένος στόχος του συγγραφέα. Προσφέρει και μια άλλη υπενθύμιση ο Φράνκοπαν. Στο ελληνικό ιστοριογραφικό πεδίο η συγγραφή της βυζαντινής ιστορίας ήταν πάντα ένα ξεχωριστό κομμάτι ανάμεσα στην αρχαία και στη νεότερη ιστορία. Διακρινόταν για την αρκετά μεγάλη καλλιέπειά της, την εκλεπτυσμένη γραφή, την έμφαση στην κοινωνική οργάνωση και τη διάρθρωση της Αυτοκρατορίας. Η αναπόφευκτη τραχύτητα της γραφής που αναφέρεται στη δημόσια ιστορία, η έντονη ανάδειξη των σχέσεων των ηγετών, ο αφηγηματικός μυθιστορηματικός τρόπος ίσως κάπως ξενίσουν τον έλληνα αναγνώστη, όμως το έργο του Φράνκοπαν δεν παύει να είναι ιδιαίτερα σημαντικό και ευανάγνωστο, αφού προσφέρει μια οπτική μάλλον άγνωστη στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Peter Frankopan
Η πρώτη Σταυροφορία
Μτφ. Γιάννης Βογιατζής
Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 306
Τιμή:
26,50 ευρώ