Φιλελεύθερη δημοκρατία for ever

Την άνοιξη του 1990, λίγους μήνες μετά την κατάρρευση του Τείχους, ένας αμερικανός δημοσιογράφος που λεγόταν Τζον Φέφερ γύρισε για αρκετούς μήνες την Ανατολική Ευρώπη προσπαθώντας να χαρτογραφήσει το μετακομμουνιστικό της μέλλον. Μίλησε με εκατοντάδες ανθρώπους, άκουσε τις αντιφάσεις τους, μοιράστηκε μαζί τους τις ελπίδες τους. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, επέστρεψε στα ίδια μέρη και αναζήτησε τους ίδιους ανθρώπους για να δει αν τα όνειρά τους είχαν γίνει πραγματικότητα. Το συμπέρασμά του, όπως το έγραψε στο βιβλίο του «Aftershock», δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών: «Αν για τη γενιά του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ανατολική Ευρώπη ο κομμουνισμός ήταν ο θεός που απέτυχε, για τη σημερινή γενιά στην περιοχή ο θεός που απέτυχε είναι ο φιλελευθερισμός».

Ο βούλγαρος διανοούμενος Ιβάν Κράστεφ και ο αμερικανός καθηγητής Στίβεν Χολμς αφήνουν στην άκρη τους θεούς και μιλούν για «φως που απέτυχε». Ο φιλελευθερισμός, σημειώνουν στο ομώνυμο βιβλίο τους, αποτέλεσε το θύμα της διακηρυγμένης επιτυχίας του στον Ψυχρό Πόλεμο. «Ερωτεύτηκε τον εαυτό του και λοξοδρόμησε».

Σύμφωνα με τον Οργουελ, όλες οι επαναστάσεις είναι αποτυχίες, αλλά δεν αποτελούν την ίδια αποτυχία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τι ακριβώς έφταιξε; Ο ένας λόγος ήταν ενδογενής. Η πεποίθηση της Δύσης ότι οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης θα απέρριπταν πρόθυμα τον εθνικολαϊκισμό, όπως έκανε η Δυτική Γερμανία μετά το 1945, αποδείχθηκε λανθασμένη. Οι κυβερνήσεις που ανέλαβαν την εξουσία μετά το 1989 αποδείχθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις επιεικώς ανεπαρκείς. Στη Ρωσία, γράφουν οι Κράστεφ και Χολμς, «η μετακομμουνιστική πολιτική ελίτ βρήκε πολύ φυσιολογικό να προσποιείται ότι υπήρχε δημοκρατία, καθώς για τουλάχιστον δύο δεκαετίες μέχρι τότε προσποιούνταν ότι υπήρχε κομμουνισμός».

Ο άλλος λόγος έχει να κάνει με τις ατέλειες του ίδιου του μοντέλου. Οι Ανατολικοευρωπαίοι κλήθηκαν να αντιγράψουν το δυτικό καπιταλιστικό σύστημα, που είχε καταφέρει να ξεπεράσει τις κρίσεις του στα τέλη της δεκαετίας του ’60 ανοίγοντας τις οικονομίες του στις δυνάμεις της αγοράς. Γρήγορα όμως διαπίστωσαν ότι αυτό είχε ένα τίμημα: την κραυγαλέα ανισοκατανομή του πλούτου. Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 ήρθε να δείξει ότι ο βασιλιάς ήταν γυμνός. Ο δρόμος για τους λαϊκιστές ήταν πλέον ανοιχτός.

Μήπως λοιπόν το πρόβλημα είναι βαθύτερο; Μήπως ο φιλελευθερισμός απέτυχε επειδή πιστεύει στη μέγιστη δυνατή απελευθέρωση από εξωτερικούς περιορισμούς, οδηγώντας έτσι στη χαλάρωση των κοινωνικών δεσμών σε κάθε πλευρά της ζωής; Ενθαρρύνοντας τις ατομικές ακρότητες, μήπως καταστρέφει την κοινότητα και κατά συνέπεια το ίδιο το φιλελεύθερο ιδεώδες της αυτόνομης κοινωνίας;

Αυτό τουλάχιστον πιστεύει ο Πάτρικ Ντενίν, πολιτικός φιλόσοφος στο Πανεπιστήμιο της Νοτρ Νταμ και υπερσυντηρητικός καθολικός. Το βιβλίο του «Γιατί απέτυχε ο φιλελευθερισμός» έγινε ενθουσιωδώς δεκτό στην Αμερική όταν κυκλοφόρησε πέρυσι, ενώ η νεότερη χαρτόδετη έκδοσή του περιλαμβάνει και έπαινο του Μπαράκ Ομπάμα για τις πειστικές εξηγήσεις του «σχετικά με την απώλεια του νοήματος και της κοινότητας».

Βασικός αντίπαλος του συγγραφέα είναι ο πατέρας του σύγχρονου φιλελευθερισμού, ο Τζον Λοκ, τον οποίο κατηγορεί ότι ταυτίζει την ελευθερία με την ικανοποίηση όλων των ορέξεών μας. Στο στόχαστρό του όμως βρίσκεται όλη η φιλελεύθερη παράδοση, από τον Διαφωτισμό μέχρι σήμερα. Ο φιλελευθερισμός φταίει για την κλιματική αλλαγή, αποτέλεσμα «του ονείρου για απαλλαγή από τους περιορισμούς της φύσης». Για την καταστροφή των πραγματικών πολιτισμών, αποτέλεσμα της πολυ-πολιτισμικότητας. Για το κύμα των αμβλώσεων, αποτέλεσμα της αντιμετώπισης των παιδιών ως εμποδίου στην ατομική ελευθερία. Για τον ασφυκτικό κρατικό έλεγχο, αποτέλεσμα της λατρείας της τεχνολογίας. Η δημοκρατία, καταλήγει ο Ντενίν, «δεν μπορεί στην πραγματικότητα να λειτουργήσει σε ένα φιλελεύθερο καθεστώς. Ο φιλελευθερισμός απέτυχε επειδή πέτυχε».

Αυθαιρεσίες, ανακρίβειες και ανοησίες, απαντά ο αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Ρόμπερτ Κάτνερ στη βιβλιοκριτική του που δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books.  Ο φιλελευθερισμός δεν μιλούσε ποτέ για απαλλαγή από εξωτερικούς περιορισμούς, όπως ισχυρίζεται ο Ντενίν. Στοχεύει, αντιθέτως, στον περιορισμό των καταχρήσεων της δημόσιας και ιδιωτικής εξουσίας, καθώς και στη δημιουργία χώρου για ελεύθερη έρευνα. Οι βασικές του αρχές περιλαμβάνουν το κράτος του νόμου, τον περιορισμό των κληροδοτούμενων προνομίων, την ελευθερία του λόγου και την ανάπτυξη μιας φυσικής αριστοκρατίας ταλέντου.

Η απήχηση ενός τέτοιου βιβλίου δείχνει την αμηχανία που νιώθουν οι φιλελεύθεροι για λάθη τριάντα ετών. Η χειρότερη δυνατή έκβαση αυτής της αντιπαράθεσης όμως θα ήταν η μοιρολατρία, η αυτομαστίγωση και η παραίτηση. Ο αντιδραστικός αυταρχισμός και ο νατιβισμός δεν θα κληρονομήσουν τη γη, γράφουν οι Κράστεφ και Χολμς. «Ενας ψαλιδισμένος φιλελευθερισμός, που θα έχει συνέλθει από τις επιδιώξεις του για παγκόσμια ηγεμονία, παραμένει η καλύτερη πολιτική ιδέα για τον 21ο αιώνα». Αρκεί να κάνει την αυτοκριτική του και να συγκρατήσει την αλαζονεία του. Η λύση στα σημερινά προβλήματα, τόσο της Ανατολής όσο της Δύσης, είναι περισσότερη δημοκρατία. Φιλελεύθερη δημοκρατία, φυσικά.