Τι μαθαίνουμε από το αντι-παράδειγμα της Αθήνας

Αθήνα. Μια πόλη προβληματική. Λόγω της οικονομικής κρίσης, της ανασφάλειας, της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των απολεσθέντων ονείρων. Οι αφορμές αυτές «εμπνέουν» αρχιτέκτονες για να την κρίνουν και να εξετάσουν την πιθανότητα μετάβασής της σε διαφορετική πραγματικότητα. Σε δύο εκδόσεις που κυκλοφόρησαν πρόσφατα η Αθήνα απασχολεί τη νέα γενιά, η οποία μαζί με πανεπιστημιακούς διδάσκοντες καταγράφει, διερευνά και προτείνει λύσεις.

Στην πρώτη από αυτές, με τίτλο «ΣΟΔΑ» (εκδόσεις Futura) συγκεντρώνονται διπλωματικές εργασίες μιας ομάδας φοιτητών του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου μαζί με τον κύκλο ομιλιών και συζητήσεων που πραγματοποίησαν οι αρχιτέκτονες. Από την άλλη, η μελέτη της Γιάννας Μπαρκούτα «Η κατοίκηση σε κρίση. Το παράδειγμα της Αθήνας από την κατοικία στην κλίμακα της πόλης» (εκδόσεις Εκκρεμές) διερευνά με τα εργαλεία της ανθρωπολογικής μεθόδου τη σύγχρονη κατοίκηση εντός πόλης. Και στις δύο το πεδίο είναι η Αθήνα την εποχή της κρίσης και η πρόκληση το «μετά» του αθηναϊκού παραδείγματος. Τι σημαίνει αυτό; Οτι η Αθήνα είναι το κακέκτυπο που αγαπάμε να μισούμε. Το αντιπαράδειγμα από το οποίο μαθαίνουμε τρόπους να ζούμε. Είναι μία αφορμή για συζήτηση που ανοίγει αυτή η συνάθροιση ιδεών με τη μορφή πειραματικών σχεδιαστικών προτάσεων, καθώς την τελευταία δεκαετία η Αθήνα έγινε αντικείμενο συζήτησης για συνηθισμένη εσωτερική κατανάλωση, αλλά και ζήτημα που απασχόλησε τα διεθνή Μέσα, κυρίως με την οικονομική ύφεση και τις προσφυγικές μετακινήσεις. «Η Αθήνα ταυτίζεται με τα λάθη και τις παρεκκλίσεις της, σκιαγραφώντας έμμεσα ένα κακέκτυπο: μια στρεβλή εκδοχή των επιτυχημένων μητροπόλεων. Η λέξη “κακέκτυπο” προέρχεται από την τυπογραφία και αφορά ελαττωματικά αντίτυπα, τα οποία παρήχθησαν από κάποιο λάθος στη διαδικασία εκτύπωσης. Η αναφορά στην Αθήνα ως κακέκτυπο έχει για μας προθετική χρησιμότητα. Ως ένα σημείο εκκίνησης για διαφυγή και ως εργαλείο ανάλυσης που επιχειρεί να υπερβεί την αίσθηση ότι κάτι πάει λάθος για να κινηθεί προς την ανάδυση ενός προβληματισμού σχετικά με το ποιο μπορεί να είναι το σωστό» επισημαίνουν στην εισαγωγή τους τα μέλη της ομάδας ΣΟΔΑ.

Με μέτρο σύγκρισης την υποδειγματική παρουσία των μεγάλων μητροπόλεων που προβάλλουν σε διεθνείς λίστες αξιολόγησης ως πόλεις που έχουν λύσει τα προβλήματα της σύγχρονης αστικότητας, η Αθήνα προβάλλει στον αντίποδα ως «χειρότερη πρωτεύουσα της Δυτικής Ευρώπης»: κίνηση στους δρόμους της, υψηλή ατμοσφαιρική ρύπανση, ελάχιστοι χώροι πρασίνου, ανασφάλεια στον δημόσιο χώρο, άδεια καταστήματα, κενός κτιριακός όγκος. Η αντιπρόταση είναι οι ουτοπικές αρχιτεκτονικές λύσεις. Στο παράδειγμα της πρότασης «Φοιτητική εστία στην περιοχή της Ομονοίας», παρουσιάζεται η αξιοποίηση όλων των ορόφων σε πέντε κτίρια γύρω από την πλατεία (Σαρόγλειο Μέγαρο, ξενοδοχεία Μπάγκειον και Μέγας Αλέξανδρος, το παλιό φαρμακείο Μπακάκος, το πρώην ξενοδοχείο La Mirage). Το ισόγειο και ο πρώτος όροφος των επιλεγμένων κτιρίων σχεδιάζονται για να μετατραπούν σε δημόσιους χώρους άθλησης, πολιτισμού, εργαστηρίων για να χρησιμοποιούνται από φοιτητές και οποιονδήποτε άλλον χρήστη. Στο κτίριο του υπουργείου Ανάπτυξης της πλατείας Κάνιγγος οι νεαροί αρχιτέκτονες φαντάζονται «Το Δημόσιο Σπίτι» στο πρότυπο ενός κρατικού ρομαντικού σχεδιασμού που προσπαθεί να μεταφέρει τη βασική μονάδα διαβίωσης, το σπίτι, σε μια νέα δημόσια κλίμακα με την ενεργοποίηση και της πλατείας κάνοντας το δημόσιο κτίριο σπίτι για όλους.

ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑ ΧΩΡΙΣ ΥΠΟΔΟΜΕΣ. Αντίστοιχα η ανθρωπολογική μέθοδος στην πρόταση της Μπαρκούτα ανασύρει τα νέα αθηναϊκά φαινόμενα και επιχειρεί την ανατομία τους: διαμέρισμα χωρίς υποδομές, συμπύκνωση εργασιακού χώρου και χώρου κατοίκησης, κατάργηση ορίων στα βαριά και αμετακίνητα κελύφη της πόλης που οι κάτοικοί της πρόσφατα βίωσαν – και συνεχίζουν να βιώνουν – τις συνέπειες της κρίσης. «Η κρίση εξάτμισε τον φυσικό “πελάτη” της αρχιτεκτονικής κι έδωσε χώρο για την ανάδυση του επισφαλούς υποκειμένου, που όχι μόνο χρησιμοποιεί, αλλά σχεδιάζει, αναδιαμορφώνει και ομιλεί για τον χώρο που πραγματοποιεί. Τι αντιστροφή! Η αρχιτεκτονική μαθαίνει έτσι από τις πρωτοβουλίες και τις επινοήσεις του χρήστη, καθώς πραγματοποιεί την επικράτεια της διαμονής του» επισημαίνει ο Ζήσης Κοτιώνης συστήνοντας στον πρόλογό του αυτό το αρχιτεκτονικό μυθιστόρημα. Το οποίο διερευνά τις επιπτώσεις της κρίσης στον χώρο και τις σχέσεις των ανθρώπων: η κατοικία εξαπλώνεται προς μία ταράτσα, το διαμέρισμα διαχωρίζεται εκ νέου όταν η ένοικος αποφασίζει να υπενοικιάσει ένα δωμάτιο του σπιτιού της, ο καναπές «κατοικείται» με την επιστροφή μιας γυναίκας και της κόρης της στο πατρικό της σπίτι. Στην τελευταία περίπτωση το σαλόνι παραχωρεί την έκτασή του για τη χρήση «προσωπικού δωματίου», παρότι η διαρρύθμιση του εσωτερικού δημιουργεί έναν υβριδικό χώρο με ασαφείς τις σχέσεις της κίνησης. Η συνομιλήτρια διηγείται στην αρχιτέκτονα τη νέα της πραγματικότητα: το άνοιγμα ή το κλείσιμο της συρόμενης διαχωριστικής πόρτας του σαλονιού είναι η πρακτική εκείνη που επιτρέπει ή απαγορεύει τη διέλευση των υπολοίπων μελών της κατοικίας μέσα στο δωμάτιό «της».