Η Κεντρική {LF}(Ανατολική) Ευρώπη και {LF}οι μεταστροφές της

Η πρώην Ανατολική Ευρώπη πέρασε πρώτα από τα επιβεβλημένα κομμουνιστικά συστήματα στον δυτικοευρωπαϊκό φιλελευθερισμό και τώρα αναζητάει την ποικιλία των εθνικών της προσήμων σε δεξιά αυταρχικά καθεστώτα. Η σημερινή Πολωνία του Κατσίνσκι αντλεί έμπνευση από τον καθολικισμό που ποτέ δεν απαρνήθηκε, ακόμη και όταν οι Σοβιετικοί ξεκαθάριζαν τη δεξιά αντίσταση κατά των Γερμανών για να κατασκευάσουν την πιο αντιπαθητική για τους εντοπίους αριστερά συνεργασία με τον σοβιετικό κατακτητή.

Η επιλογή των Πολωνών ανάμεσα στους δυτικούς και τους ανατολικούς επιδρομείς ασφαλώς ευνόησε τους πρώτους που ξαναγύρισαν κομίζοντες δώρα ευρωπαϊκά και επενδύσεις στα παλιά τους εδάφη. Οσοι θυμούνται εκείνες τις πρώτες ταινίες του μεγάλου Αντρέι Βάιντα, «Στάχτες και διαμάντια», και την εξέγερση της πολωνικής Αντίστασης κατά των δυνάμεων κατοχής της Βαρσοβίας και ενώ ο Στάλιν καθυστερούσε την προέλασή του για να ξεφορτωθεί τους αντιστασιακούς, στο αριστουργηματικό «Κανάλ», θα κατανοούν ίσως τη σημερινή επιστροφή στις ρίζες.

Η Τσεχία, που υπήρξε η πιο βιομηχανική από τις προπολεμικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, αντιμετωπίζει τους καθολικούς γείτονες Πολωνούς με τη μνήμη του μάρτυρα Τζον Χους και τους γερμανούς ιδιοκτήτες πλέον της Σκόντα σαν απαραίτητους κατακτητές – επενδυτές. Θυμούνται ακόμα τα εκατοντάδες θύματα που προκάλεσε η δολοφονία του τέρατος – Χάιντριχ και τον επιβεβλημένο δικτάτορα Γκότβαλντ του σοβιετικού επικυρίαρχου. Αξέχαστη θα μείνει η περιγραφή του βαλσαμωμένου δικτάτορα που πρασίνιζε καθώς περνούσε ο καιρός για να αντικατασταθεί σταδιακά από κέρινο ομοίωμα. Αθάνατε Κούντερα!!

Η Ουγγαρία, η πατρίδα των Ούννων, όπως δηλώνει και το όνομά της, υπήρξε σύμμαχος και συμπολεμιστής του Χίτλερ και έπειτα κατακτημένη από τους σοβιετικούς αιχμάλωτος. Ξεσηκώθηκε το 1956, αλλά έπρεπε να περιμένει μισό περίπου αιώνα ακόμα για να αποκτήσει την ελευθερία της. Πέρασε και αυτή όπως οι άλλες ανατολικές «Δημοκρατίες» την αναζήτηση του δυτικού φιλελευθερισμού για να καταλήξει στον αντιφιλελεύθερο Βίκτωρα Ορμπαν. Επωφελείται από τη βοήθεια της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά απαρνείται τις ιδέες της.

Ολες οι χώρες των δύο μεταστροφών έχασαν μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους όταν έγιναν εταίροι της Ευρωπαϊκής Ενωσης και σήμερα αναζητούν το ιδιαίτερο στίγμα τους εμποδίζοντας τη διέλευση των νέων μεταναστών από την Ασία. Η μετάβαση από τον διεθνιστικό σοσιαλισμό στον ξενοφοβικό εθνικισμό συνοδεύεται από μια Ευρώπη με δημογραφικά πλέον προβλήματα που αισθάνεται ευάλωτη σε ξένους εισβολείς και παράλληλα βλέπει να πλησιάζει η πολιτισμική εξαφάνιση. Κατά την περίοδο 1989 – 2018, η Λετονία έχασε 27% του πληθυσμού της, η Λιθουανία 22,5%, η Βουλγαρία 21% και η Ρουμανία είδε 3,4 εκατομμύρια των κατοίκων της να διασπείρονται σε κράτη της ΕΕ.

Αν το 1990 υπήρχε στις χώρες αυτές συναίνεση για τις ατομικές και συνταγματικές ελευθερίες που επεδίωκαν, σήμερα τους συνέχει ο φόβος της πολιτισμικής εξαφάνισης.

Ο Θάνος Μ. Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ