Θύραθεν φόβοι

Πριν από τη μεγάλη καταστροφή – και ντροπή – στο Μάτι είχα επικοινωνήσει με τη Χρύσα Σπηλιώτη για να της προτείνω να συμμετάσχει με μονόλογό της στο Φεστιβάλ «Ερμηνείες στην Ερμιονίδα» που διευθύνω δραματουργικά, αλλά υλοποιείται έξοχα εδώ και έξι χρόνια, κάθε καλοκαίρι, από τους έξοχους ερασιτέχνες της Ερμιόνης, του Κρανιδιού, Πόρτο Χελιού κ.ά. με την καθοδήγηση του εκπαιδευτική Δημήτρη Σίδερη και του επίσης εκπαιδευτικού Τάσου Μπλάτσιου. Η Χρύσα Σπηλιώτη είχε με χαρά αποδεχτεί την πρόταση. Και η τραγική συγκυρία εμπόδισε αυτή τη συνεργασία. Η ημερομηνία της παράστασης έμεινε τιμητικά κενή και το καλοκαίρι που πέρασε οι εκδηλώσεις των «ερμηνειών» ήταν αφιερωμένες στη μνήμη της.

Αξιζε αυτές τις τιμές η Σπηλιώτη. Υπήρξε μια ταλαντούχα και σεμνή ηθοποιός (προσωπικά τη χάρηκα Ηλέκτρα στην «Ορέστεια» που σκηνοθέτησε ο άλλος μακαρίτης, Γιώργος Μιχαηλίδης, σε δική μου μετάφραση), αλλά τα τελευταία χρόνια αποκαλυπτική, τολμηρή για τα θέματά της και άριστη γνώστρια των νόμων και των κανόνων και της συνταγής ενός θεατρικού έργου. Ο μονόλογός της μάλιστα «Αμερική» είχε γίνει πλέον κανόνας στη συγκρότηση παραστάσεων με μονολόγους.

Η θεατρική γραφή της Σπηλιώτη κατόρθωνε να συγκεράζει την υποκριτική της γνώση, όσον αφορά την καταγραφή και τη σύλληψη και την εξέλιξη ενός θεατρικού χαρακτήρα και συνάμα να εντάσσει τα πρόσωπά της (πρόσωπα κυρίως της σύγχρονης εποχής με ελληνική ταυτότητα, άρα ιδέες, ήθη, έθιμα ελληνικά τού τώρα) στους θεσμούς, τα αδιέξοδα, τη στρεβλή παιδεία, την ημιμάθεια, αλλά και τις απόπειρες εξόδου απ’ αυτά των ελλήνων και των ώριμων με περιπέτεια βίου και των εφήβων με ψαλιδασμένα όνειρα και κλειστές πόρτες. Ετσι με κεντρικό σύμβολο αυτή την τελευταία λέξη, στοιχείο της καθημερινότητας του βίου μας, η πόρτα, η θύρα, αποτέλεσε τον δραματουργικό πυρήνα ενός έργου όπου αποπειράθηκε να γράψει μια σύγχρονη αστική τραγωδία με τις μορφολογικές απαιτήσεις του αρχαίου δράματος με την αρχέτυπη δομή και διανομή των τριών υποκριτών που ενσαρκώνουν όλα τα του δράματος πρόσωπα.

Οπως όλες οι αρχαίες τραγωδίες, αλλά και τα αριστουργήματα του παγκοσμίου θεάτρου από τον Σίλερ π.χ. έως τον Ιψεν και από τον Τσέχοφ έως τον Πιραντέλο και από τον Αρθουρ Μίλερ έως τον Καμπανέλλη και τον Πίντερ οι τραγικές και συχνά αδιέξοδες και θανατηφόρες συγκρούσεις συντελούνται μέσα στον πυρήνα της κοινωνικής συμβίωσης, στην οικογένεια, έτσι και το έργο της Σπηλιώτη «Πόρτες», γραμμένο όπως είπα για τρεις ηθοποιούς που ερμηνεύουν πολλούς ρόλους της οικογενειακής συμβίωσης, όλου του ηλικιακού φάσματος, είναι μια αστική τραγωδία.

Ας εκκινήσουμε από την «πόρτα», τη «θύρα» ως σύμβολο. Είτε πρόκειται για την πύλη της αρχαίας και μεσαιωνικής πόλης είτε για τα γκέτο των Εβραίων ή των λεπρών, είτε για την πύλη εισόδου στα σύνορα μιας επικράτειας, αλλά κυρίως αν πρόκειται για θύρα οικίας ή φυλακής ή στρατοπέδου (στρατού ή συγκέντρωσης αιχμαλώτων), είναι το δομικό στοιχείο που ορίζει το μέσα και το έξω. Συνήθως εμποδίζει ή επιτρέπει σε κάποιον να βγει έξω και σε κάποιον επιτρέπει, απαγορεύει ή ελέγχει να μπει μέσα.

Στο αστικό σπίτι, στην οικογενειακή εστία και φωλιά εξασφαλίζει την ιδιώτευση. Ο,τι γίνεται «πίσω από τις πόρτες» προστατεύεται από την κλειδαριά και την ασφάλεια της κλειστότητας εντός ορίων της οικογενειακής επικράτειας. Υπάρχουν βέβαια νόμιμες, βίαιες ή επιδέξιες στρατηγικές για να εισβάλει το έξω μέσα και από την άλλη απόπειρες νόμιμες ή επαναστατικές να γκρεμιστεί το εμπόδιο της πόρτας και να γίνει ηρωική ή συμβατικά συμφωνημένη έξοδος.

Δεν θέλω να εξαντλήσω τις θεατρικές «πόρτες», αλλά μένω στη φυλακισμένη για «να μην ξεπορτίσει» Στέλλα Βιολάντη του Ξενόπουλου και στις αποκλεισμένες μέσα στο πένθιμο «Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα» κόρες, στο φινάλε της «Νόρας» του Ιψεν όταν η ηρωίδα ανοίγει την εξώθυρα να δραπετεύσει από την τυραννίδα ενός συζύγου που τη θέλει ως κούκλα σαλονιού.

Οπως θα μπορούσε να παρατηρήσει κανείς η πόρτα είναι παγίως κλειστή για τις γυναίκες και δυστυχώς έως σήμερα σε ορισμένες περιοχές του κόσμου και στην ελληνική επαρχία και γειτονιές της πρωτεύουσας. Οι άντρες βγαίνουν για τη δουλειά και για τον στρατό.

Είναι για να γυρίσω στα στερεότυπα γνωστή η κρίση αποπομπής από την προστατευόμενη οικογενειακή «φυλακή»: «Θα σου δείξω την πόρτα»!

Η Χρύσα Σπηλιώτη με την «Πόρτα» της κατέγραψε με δραματουργικά έξοχο τρόπο με μορφή ψύχωσης τον εφιάλτη της κλειστής πόρτας για την ηρωίδα της.

Το δραματουργικό της εύρημα είναι πως η μόνη γυναίκα από τους τρεις υποκριτές της διανομής υποδύεται τρεις γενιές: τη γιαγιά, τη μητέρα και την εγγονή και κόρη. Ο πυρήνας του έργου βρίσκεται στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή. Εκεί η ηρωίδα καταφεύγει για να βρει λύση για τη φοβία, τον τρόμο που την τυραννά. Δεν μπορεί να περάσει το κατώφλι του σπιτιού, να ξεπεράσει το σύνδρομο της πόρτας. Τι έξοχος συμβολισμός. Το έξω και το μέσα. Η μήτρα και η γέννηση. Η ασφάλεια και το ρίσκο.

Πόσο έξοχα η Σπηλιώτη εκμεταλλευόμενη και επαγγελματικά τη μόρφωση του ψυχιάτρου που αναλύει την ηρωίδα εκλαϊκεύει και για το κοινό τον μύθο της σπηλιάς από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα.

Πώς ο δέσμιος άνθρωπος του βάθους ενός σπηλαίου βλέπει να παρελαύνουν μπροστά του είδωλα και τα ταυτίζει με την πραγματικότητα και μόνο όταν αποδεσμεύεται και ανηφορίζει με μόχθο προς το στόμιο της σπηλιάς ανακαλύπτει τον ήλιο που φωτίζοντας στέλνει στο βάθος της σπηλιάς σκιές.

Ετσι και οι «Πόρτες».

Η Σπηλιώτη με συνεχή φλας μπακ γυρίζει σε σκηνές του βίου της γυναίκας με τις φοβίες για την ελευθερία και το ρίσκο της, όπου συναντούμε έναν παππού μ’ ανοιχτό μυαλό, έναν ταπεινωμένο πατέρα και μια τυραννική αυταρχική μητέρα και μια γιαγιά – τρεις γενιές, τρεις ηθικοί κώδικες, τρεις τρόποι ζωής.

Και δεν είναι συντηρητισμός ότι η Σπηλιώτη διαπιστώνει πως η γενιά των παππούδων ήταν πιο ανοιχτή στο ρίσκο, αντίθετα με τους γονείς τού σήμερα, πιθανόν λόγω του λαβυρίνθου των θεσμών, των ιδεών και των πολυπολιτισμικών ηθών, γίνονται από έγνοια και δικές τους φοβίες πορτιέρηδες, θυρωροί κρατώντας όπως η Μπερνάρντα Αλμπα φυλακή τον οίκο.

Η Νόρα του Ιψεν ξεπορτίζει αφήνοντας σύζυγο και παιδιά, η Αγγέλα της Αλμπα κρεμιέται, η νεαρή κοπέλα της Σπηλιώτη καταφεύγει στην ψυχανάλυση. Εκεί συνειδητοποιεί πως κι αν η πόρτα είναι κλειστή υπάρχει και η απόδραση από το παράθυρο.

Το έξοχο έργο της Χρύσας Σπηλιώτη σκηνοθέτησε η ηθοποιός και θεατρολόγος Μιχαέλα Αντωνίου με μέτρο, ανάλυση χαρακτήρων και καθοδήγηση ηθοποιών που ερμήνευσαν πολλούς ρόλους συχνά αντίθετους. Η Αφροδίτη Αναστοπούλου φρόντισε σκηνικό χώρο και κοστούμια. Η Ιλια Γιακουμάκη ήταν βοηθός σκηνοθέτη, θεατρολόγος και αυτή.

Η Αγγελική Στρατάκη (γιαγιά, μητέρα, κόρη), φοιτήτρια Θεατρολογίας και ηθοποιός με ορίζοντα ευοίωνης κυριέρας, έξοχη.

Ο Λίνος Αρσένης (παππούς – γιατρός) στέρεος και λιτός. Ο Αγγελος Παππάς σε πέντε ρόλους, σαν αρχαίος τριταγωνιστής, ισορροπημένος και απλός εκφραστικά.

Η ψυχούλα της Χρύσας απάνω εκεί θα χάρηκε.

Σκηνοθεσία:{CR}Μιχαέλα Αντωνίου{CR}Σκηνογραφία – ενδυματολογία:{CR}Αφροδίτη Αναστοπούλου{CR}Βοηθός σκηνοθέτη:{CR}Ιλια Γιακουμάκη{CR}Κατασκευή σκηνικών:{CR}Δημήτρης Κουσαθανάς{CR}Ερμηνείες:{CR}Λίνος Αρσένης, Αγγελος Παππάς, Αγγελική Στρατάκη{CR}{CR}n Οι παρα-στάσεις στο Θέατρο Σταθμός ολοκληρώθηκαν