Ορεστειακά

Ο αείμνηστος φίλος και εξαίσιος λόγιος Μάριος Πλωρίτης, που για πολλά χρόνια υπήρξε και οικογενειακός φίλος, όταν αναφερόμαστε στις κοινές μας αγάπες για το θέατρο, αφού για χρόνια ήταν κορυφαίος κριτικός θεάτρου, μου έλεγε: «Εχεις λόγω ηλικίας μια αναπηρία στην άσκηση του λειτουργήματος. Δεν έχεις δει την Ελένη Παπαδάκη».

Ο δάσκαλός μου Δημήτρης Ροντήρης, παρόλο που οι αφηγήσεις των συγχρόνων τον θεωρούσαν σκηνοθέτη που ευνόησε την Παξινού και τον Μινωτή, χωρίς βεβαίως να παρακάμψει στις διανομές της ενδοξότερης περιόδου του Εθνικού Θεάτρου (1934-1940), πολύ συχνά όταν μας καθοδηγούσε σοφά στη Σχολή ανέφερε ως μέγα πρότυπο ηθοποιού μορφωμένου και συνάμα χαρισματικού την Ελένη Παπαδάκη.

Ο Δημήτρης Χορν στις συχνές συναντήσεις μας ανέφερε με θαυμασμό την Παπαδάκη, όταν ο ίδιος υπήρξε σπουδαστής της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και η Παπαδάκη, εκείνα τα χρόνια της σπουδής του, απόλυτη πρωταγωνίστρια στα 29 της χρόνια θριάμβευε στον Πιραντέλο, στον Σαίξπηρ και στον Οσκαρ Ουάιλντ. Εξάλλου η φήμη της, που την είχε συνοδέψει και στην περίφημη περιοδεία του Εθνικού στη Γερμανία, στο Λονδίνο και στο Κάιρο ως Κλυταιμνήστρα στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, με Ηλέκτρα την Παξινού, έφτανε για να εκτιμήσει κανείς τον ίδιο ρόλο (Κλυταιμνήστρα) στην πρώτη παράσταση τραγωδίας στον σύγχρονο χριστιανικό κόσμο, στην Επίδαυρο το 1938, στην ηλικία των 26 ετών!

Πριν από είκοσι χρόνια ο αξέχαστος φίλος ποιητής και πεζογράφος Μάνος Ελευθερίου, που μας χάρισε μια συγκλονιστική βιογραφία της Παπαδάκη, μου είχε χαρίσει ένα αντίγραφο από έναν δίσκο βινυλίου του 1934 (αν θυμάμαι καλά), όπου η Παπαδάκη τραγουδούσε στον ετήσιο χορό του Σωματείου Ηθοποιών στις Απόκριες, τα έσοδα από τον οποίο διετίθεντο για τους άπορους θεατρίνους. Εκεί η τρομερή εκείνη πολυτάλαντη καλλιτέχνις τραγουδούσε τραγούδια του Χαιρόπουλου, του Αττίκ και… ρεμπέτικα.

Μιλούσε και έγραφε τέσσερις ευρωπαϊκές γλώσσες και διάβαζε στο πρωτότυπο αρχαία ελληνικά. Στη βιβλιοθήκη της με πληθώρα σε τέσσερις γλώσσες, χιλιάδες βιβλία, που ο αδελφός της χάρισε στο Θεατρικό Μουσείο, στα περιθώρια των απάντων του Γκαίτε και του Σίλερ στα γερμανικά υπήρχαν χειρόγραφες παρατηρήσεις, ιδέες και ερμηνευτικές υποκριτικές απόπειρες. Τον δίσκο με τα τραγούδια της τον είχα παραχωρήσει και παίχτηκαν στο ραδιόφωνο στις εκπομπές του σκηνοθέτη Βασίλη Νικολαΐδη.

Οσοι τη γνώρισαν αλλά και οι βιογράφοι της αναφέρονται στη δεξιοτεχνία σολίστα στο πιάνο. Η οικογένειά της μάλιστα την προόριζε για καριέρα ερμηνευτή σε διεθνές επίπεδο.

Επειδή η οικογένειά της είχε γνωριμίες, λόγω πνευματικών ενδιαφερόντων, με γνωστούς καλλιτεχνικούς κύκλους της Αθήνας, ο διάσημος τότε συγγραφέας και σκηνοθέτης Σπύρος Μελάς την πρόσεξε, τη θαύμασε και της εμπιστεύτηκε τον ρόλο της κόρης στο ανέβασμα του αριστουργήματος του Πιραντέλο «Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα». Η Παπαδάκη τότε ήταν περίπου 17 ετών!

Οι φήμες που διέσπειραν οι αιώνιοι συκοφάντες και συχνά ατάλαντοι κάθε επαγγέλματος ανέφεραν πως κατέδωσαν στους κομμουνιστές το 1944 την Παπαδάκη ο Μινωτής και η Παξινού που τότε ζούσαν στο Χόλιγουντ! Και οι δύο εκείνοι μεγάλοι ηθοποιοί δεν υπήρξαν ποτέ στη ζωή τους κομμουνιστές. Εξάλλου αργότερα η Παξινού σε ραδιοφωνική εκπομπή αναφέρθηκε με θαυμασμό στον τρόπο που η Παπαδάκη έπαιξε μια ιταλίδα πριμαντόνα στο έργο του Ρώμα «Ζακυνθινή σερενάτα». Εκείνο το υποκριτικό φαινόμενο σ’ αυτήν την παράσταση έκανε ένα πέρασμα πέντε λεπτών (είχε δεχτεί να τον παίξει!), όπου άφηνε άριες να εκπλήσσουν το κοινό και συνάμα με ένα ντέφι χόρευε ταραντέλα! Υπάρχει φωτογραφία της στο Θεατρικό Μουσείο!

Υπήρξε μια ερωτική γυναίκα χωρίς προκαταλήψεις και χωρίς φάλαρα. Ηταν βέβαια αναμενόμενο σε μια εποχή που η ελληνική κοινωνία δεν είχε ακόμη ξεπεράσει το σύνδρομο της Τουρκοκρατίας, σε μια κοινωνία που αρνιόταν να εντάξει τους μικρασιάτες ομογενείς πρόσφυγες, όπου η Σμυρνιά είχε γίνει νούμερο επιθεώρησης, σε μια κοινωνία που υπέστη έναν εθνικό διχασμό, μια επανάσταση, τρεις δικτατορίες σε δέκα χρόνια, μια τετραετία εθνικιστικού φασισμού, να ενοχλεί μια μεγάλη ντίβα που διεκδικούσε με τη ζωή της να ερμηνεύει μεγάλα κείμενα και να διαχειρίζεται ελεύθερα την ερωτική της επιθυμία.

Ναι, στη διάρκεια της Κατοχής καλούσε στο σπίτι της γερμανούς αξιωματικούς. Αλλά ποιους; Τους SS; Οχι, τους απόφοιτους των σχολών που εκπαιδεύτηκαν στην Ακαδημία του Μονάχου. Σ’ αυτήν είχε φοιτήσει και ο Αλέξανδρος Παπάγος. Επαιζε Μπετόβεν στο πιάνο της και τους απάγγελνε Αισχύλο στα αρχαία ελληνικά (που πολλοί από αυτούς τα είχαν διδαχθεί στα γερμανικά γυμνάσια) και στο πρωτότυπο Γκαίτε, Σίλερ και Σνίτσλερ.

Συνάμα (και υπάρχουν μαρτυρίες ένορκες συγγενών) μεσολαβούσε και γλίτωνε από το εκτελεστικό απόσπασμα αντιστασιακούς νέους, φυλακισμένους στις φυλακές Αβέρωφ.

Δεν είμαι ενήμερος, και μάλλον όλοι ως προς αυτό βρισκόμαστε στο σκοτάδι, ποιος κατέδωσε και παρέδωσε την Παπαδάκη σ’ ένα κλιμάκιο του ΕΛΑΣ που την κατέσφαξε και τη διαμέλισε, ώστε να βρεθεί ακέφαλο το σώμα της. Τέτοιοι είναι οι εμφύλιοι σπαραγμοί με εκατέρωθεν θηριωδίες. Εκείνο που ξέρουμε είναι (υπάρχουν φωτογραφικά ντοκουμέντα) πως ενταγμένοι στις οργανώσεις της Αντίστασης και του Κόμματος λόγιοι και καλλιτέχνες θρήνησαν τον χαμό της. Ο Αγγελος Σικελιανός που απάγγελνε ποιήματα σε κομματικές συγκεντρώσεις έγραψε και διάβασε στην κηδεία της ένα σπαρακτικό ποίημα. Ο Βεάκης, ο μέγας συμπρωταγωνιστής της, γνωστός αριστερός, τη μοιρολόγησε. Εξάλλου αυτός ο υποκριτικός γίγαντας έπαιξε μαζί της μέσα στην Κατοχή και συχνά ενώπιον αξιωματικών του εχθρού με ελληνική (δυστυχώς) παιδεία και «Αντιγόνη» και «Ιφιγένεια εν Αυλίδι». Αλήθεια, τυχαία αυτά τα δύο έργα, όπως και η «Εκάβη» που έπαιξε η Παπαδάκη (τελευταίος θρίαμβός της), έχουν ως θέμα τη θυσία νέων ανθρώπων από τυραννικούς ηγέτες και καθεστώτα;

Τι λέτε; Οι γερμανοί θεατές στο Ηρώδειο ταυτίζονταν με τον Κρέοντα που σκότωνε τη νύφη του, τον Αγαμέμνονα που θυσίαζε την κόρη του και την Εκάβη που θρηνούσε τον θάνατο τριών παιδιών και οδηγούνταν στην εξορία;

Το έχω συχνά επισημάνει. Σ’ αυτόν τον τόπο, από την αρχαία μας εποχή, για να θυμηθώ τον Εγγονόπουλο, «είθισται να δολοφονούν τους ποιητάς» και τους εκλεκτούς και τους ξεχωριστούς και τους διαφωνούντες.

Οταν ποτίζεις με κώνειο τον Σωκράτη, ο Ευριπίδης πεθαίνει αυτοεξόριστος, ο Θουκυδίδης καταδικασμένος σε θάνατο στη Μακεδονία σβήνει, ο Θεμιστοκλής αυτοκτονεί στην Περσία βρίσκοντας άσυλο στους εχθρούς, καταδικασμένος στην Αθήνα. Η Παπαδάκη ήταν ένας κρίκος σ’ αυτή την αλυσίδα της εμφύλιας αλληλοσφαγής.

Το 1938 η Παπαδάκη παίζοντας Κλυταιμνήστρα στην Επίδαυρο σκοτώνεται στο έργο του Σοφοκλή από τον Ορέστη. Το 1942 παίζοντας Ιφιγένεια εν Αυλίδι παρακαλεί τον μικρό Ορέστη να εκλιπαρήσει τον Αγαμέμνονα να μην τη στείλει στη σφαγή. Και το 1944 ένας καπετάνιος με το ψευδώνυμο Ορέστης την εκτελεί και την πετάει στο τρίστρατο ακέφαλη. Ποιος δεν θα πει πως σ’ αυτόν τον τόπο δεν βιώνουμε συνεχώς πάνω στο πετσί μας την τραγωδία;

Αλλά τι να πει κανείς για μια χώρα που σφάχτηκε για την υπογεγραμμένη και τη δοτική και η σφαγή ονομάστηκε «Ορεστειακά»;