Κοινωνίες ακραίας ανισότητας

Το νέο βιβλίο του Τομά Πικετί, με τίτλο «Capital et idéologie» («Κεφάλαιο και ιδεολογία»), έρχεται να θυμίσει τη μεγάλη παθογένεια των σύγχρονων κοινωνιών, δηλαδή την εντεινόμενη ανισότητα που διαμορφώνει άνιση κοινωνική συνθήκη και διαβρώνει τους όποιους δημοκρατικούς θεσμούς έχουν απομείνει. Πατώντας πάνω σε έναν τεράστιο όγκο εμπειρικών δεδομένων, όπως και στο προηγούμενο βιβλίο του, «Το κεφάλαιο στον 21ο αιώνα», ο Πικετί αναδεικνύει όχι μόνο την ιστορία και την πραγματικότητα των κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά και την ιδεολογική τους νομιμοποίηση.

Τα στοιχεία που παραθέτει ο Πικετί είναι συντριπτικά. Το 1980 το 10% του πληθυσμού με τα ανώτερα εισοδήματα ελάμβανε σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη ανάμεσα στο 26% και το 34%. Το 2018 ελάμβανε ανάμεσα στο 34% και το 56%. Σε αυτές τις σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αντιστράφηκε μια ιστορική τάση μείωσης των ανισοτήτων και αυτές εντάθηκαν ξανά. Σήμερα το μέσο εισόδημα του ανώτερου 10% είναι 8 φορές μεγαλύτερο του μέσου εισοδήματος του κατώτερου 50% στην Ευρώπη, 14 φορές μεγαλύτερο στην Κίνα και τη Ρωσία, 19 φορές μεγαλύτερο στις ΗΠΑ και την Ινδία, 20 φορές στη Βραζιλία και παίρνει ακραία μορφή σε χώρες όπως το Κατάρ, όπου είναι 36 φορές μεγαλύτερο. Εάν κάνουμε την ίδια σύγκριση ανάμεσα στο ανώτερο 1% και το κατώτερο 50%, η απόσταση είναι ακόμα μεγαλύτερη: 25 φορές στην Ευρώπη, 46 φορές στην Κίνα, 61 φορές στη Ρωσία, 80 φορές στην Ινδία και 161 φορές στη Μέση Ανατολή.

Η ανισότητα των εισοδημάτων μεταφράζεται και σε ανισότητα περιουσιών. Στις περισσότερες χώρες το ανώτερο 10% των εισοδημάτων αύξησε σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες το ποσοστό του στο σύνολο των ιδιωτικών περιουσιών και το ίδιο ισχύει και για το ανώτερο 1%. Η συγκέντρωση ιδιωτικών περιουσιών (κινητών και ακίνητων) μπορεί να μην έχει φτάσει τα επίπεδα των αρχών του 20ού αιώνα, όμως παραμένει ιδιαίτερα υψηλή. Το 2018 στις ΗΠΑ το ανώτερο 10% του πληθυσμού κατείχε το 74% των ιδιωτικών περιουσιών, ενώ το φτωχότερο 50% μόλις το 2%.

ΟΣΟ ΜΕΙΩΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΦΟΡΟΙ… Ο Πικετί εντοπίζει ότι οι περίοδοι όπου παρατηρούμε τη μεγαλύτερη σχετική υποχώρηση της ανισότητας, σχηματικά από τα μέσα του 20ού αιώνα μέχρι τη δεκαετία του 1980, ήταν και οι περίοδοι με την υψηλότερη φορολογία των μεγάλων εισοδημάτων. Η μείωση της φορολογίας που ακολούθησε συμπίπτει με την ένταση της ανισότητας. Για παράδειγμα, από τις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι σήμερα στις ΗΠΑ ο ανώτερος φορολογικός συντελεστής αρχικά ανέβηκε από το 23% στο 81%, για να υποχωρήσει στο 39%. Σε μια εποχή όπου θεωρείται αυτονόητο το αίτημα για λιγότερους φόρους, ο Πικετί θυμίζει ότι τα μεγάλα βήματα προς τη μείωση των ανισοτήτων και την καθιέρωση του κοινωνικού κράτους έγιναν στη βάση της προοδευτικής φορολογίας, δηλαδή της αυξημένης φορολόγησης των μεγάλων εισοδημάτων.

Ομως, η αυξημένη ανισότητα δεν μένει στο επίπεδο των εισοδημάτων. Πλέον παίρνει και χαρακτηριστικά μιας ανισότητας ως προς την πολιτική συμμετοχή που ορίζει μια βασική παράμετρο της σημερινής κρίσης ιδίως των ευρωπαϊκών δημοκρατιών. Δεν είναι μόνο η σχετική υποχώρηση της συμμετοχής σε εκλογικές δραστηριότητες που παρατηρείται από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, αλλά και ότι πλέον οι τάσεις αποχής δεν μοιράζονται ισότιμα. Στην περίοδο 1950-1970 το ποσοστό συμμετοχής στις εκλογές στη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν μόλις 2%-3% πιο υψηλό για το ανώτερο εισοδηματικά 50% σε σχέση με το κατώτερο. Στη δεκαετία του 2010 το ανώτερο εισοδηματικά μισό του πληθυσμού είχε ποσοστό συμμετοχής 10%-12% υψηλότερο από αυτό του κατώτερου εισοδηματικά μισού. Οι φτωχοί ψηφίζουν λιγότερο και τα κόμματα που τοποθετούνται αριστερότερα του Κέντρου έπαψαν να είναι κυρίως κόμματα των λαϊκών στρωμάτων και γίνονται σε αρκετές χώρες κόμματα των πτυχιούχων.

Ο Πικετί διαπιστώνει και άλλες διαιρέσεις στις σύγχρονες κοινωνίες. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της Γαλλίας εντοπίζει το πώς η τομή ανάμεσα στις αντιθέσεις που αφορούν την κοινωνική ισότητα και αυτές που αφορούν την εθνική ή θρησκευτική ταυτότητα παράγουν σύνθετες διαιρέσεις, οδηγώντας στη διάσπαση της ψήφου των κοινωνικών στρωμάτων που διεκδικούν ισότητα, ανάμεσα σε θέσεις που επιμένουν σε μια διεθνιστική τοποθέτηση και στον εγκλωβισμό σε μια αναδίπλωση σε μια ταυτότητα καταγωγής.

Σε μια εποχή που σφραγίζεται από την ιδεολογική οχύρωση μιας οικονομικής ορθοδοξίας που στα τέλη της περασμένης δεκαετίας έδειξε τα καταστροφικά όριά της, διαπιστώσεις σαν τις παραπάνω (όπως και πολλές άλλες που περιλαμβάνει το βιβλίο) έρχονται να υπενθυμίσουν την ανάγκη κριτικού αναστοχασμού ενός κοινωνικού μοντέλου που μόνο αυτονόητο δεν θα έπρεπε να θεωρείται.

Πέραν του καπιταλισμού

Ο Πικετί επιμένει στην προοπτική υπέρβασης του καπιταλισμού και αυτό που ορίζει ως έναν «συμμετοχικό σοσιαλισμό του 21ου αιώνα». Αυτό απαιτεί έναν πραγματικό περιορισμό της ιδιωτικής ιδιοκτησίας μέσα από εκτεταμένη συμμετοχή των εργαζομένων στη διοίκηση των επιχειρήσεων, αλλά και μια εφαρμογή μιας έντονα προοδευτικής φορολογίας πάνω όχι μόνο στο εισόδημα αλλά και στην ιδιοκτησία, συμπεριλαμβανομένης της έγγειας ιδιοκτησίας και των κληρονομιών, ως αφετηρίες για έναν ευρύτερο κοινωνικό μετασχηματισμό.