Οταν η Μάχη της Κρήτης έγινε επιτραπέζιο στις ΗΠΑ

Από την 28η Οκτωβρίου 1940 έως το Σχέδιο Μάρσαλ, η Ελλάδα έζησε, πολέμησε, αντιστάθηκε, καταστράφηκε και επέζησε. Το χρονικό αυτό έφτασε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού ως αφήγημα στα μέλη των ελληνοαμερικανικών κοινοτήτων αλλά και στα πρωτοσέλιδα ή στα εξώφυλλα των επιδραστικών εντύπων της εποχής. Ακόμη και αφορμή έδωσε για τη διοργάνωση συναυλίας ή χοροεσπερίδας στην κοινότητα του Χόλιγουντ. Οι σταθμοί αυτής της ηρωικής πτώσης και ανοικοδόμησης αποτελούν το αντικείμενο μιας αρχειακής έκθεσης για την εμπλοκή της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέσα από την οπτική των ΗΠΑ. Με τίτλο «Η ώρα της Ελλάδας», η έκθεση στην Ελληνοαμερικανική Ενωση συγκεντρώνει τεκμήρια από τις συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) και περιεχόμενο από τη συλλογή του κινηματογραφικού παραγωγού Γκρέγκορι Πάππας που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Εκτός από το συμβολικής σημασίας ημερολόγιο του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά, που σηματοδοτεί την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, το επιλεγμένο αρχειακό υλικό αναδεικνύει τις δομές που συγκροτήθηκαν στις ΗΠΑ με σκοπό τη συνένωση και τη συντονισμένη δράση των Ελληνοαμερικανών, τις προσωπικότητες που ηγήθηκαν και στελέχωσαν αυτές τις δομές, καθώς και την επίσημη θέση του αμερικανικού κράτους, επισημαίνει η Αμαλία Παππά, αναπληρώτρια διευθύντρια των ΓΑΚ.

Το ζητούμενο είναι η ανάδειξη των πρωτοβουλιών της ελληνοαμερικανικής κοινότητας να ασκήσει πίεση προς την αμερικανική κυβέρνηση υπέρ της Ελλάδας. Από το αλβανικό έπος στον στρατό του Μουσολίνι, στον λιμό της Κατοχής, στην ισοπεδωτική εμφύλια σύγκρουση και στην έλευση από τη θάλασσα της αμερικανικής βοήθειας. Σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνοαμερικανική κοινότητα συγκρότησε την Ενωση για την Ανθρωπιστική Βοήθεια στην Εμπόλεμη Ελλάδα (Greek War Relief Association), η οποία προσέλκυσε πολύ σύντομα τη συνδρομή όλων των Αμερικανών καθώς πλήθυναν οι φιλανθρωπικές εκστρατείες, εκδηλώσεις, θεατρικές παραστάσεις, εκθέσεις και οι ραδιοφωνικοί μαραθώνιοι με ονόματα όπως του Μπομπ Χόουπ, της Σίρλεϊ Τεμπλ, του Μπινγκ Κρόσμπι και του Κλαρκ Γκέιμπλ να πρωταγωνιστούν ως παρουσιαστές. Η ένθερμη και έμπρακτη, κατά πολλά εκατομμύρια δολάρια, υποστήριξη των αμερικανών πολιτών ήταν προφανώς αποτέλεσμα της απεικόνισης των Ελλήνων από τα ΜΜΕ ως ηρωικών μαχητών που υπερασπίζονταν την ελευθερία τη στιγμή που οι δυνάμεις του Αξονα προέλαυναν στην Ευρώπη και η μία χώρα μετά την άλλη συνθηκολογούσε. «Οι εκπληκτικοί Ελληνες κερδίζουν την πρώτη νίκη για την ελευθερία» διακήρυττε τον Δεκέμβριο του 1940 το περιοδικό «Life», το οποίο εκείνα τα χρόνια διάβαζαν εκατομμύρια αναγνώστες. Αφθονες ήταν οι παρομοιώσεις με αρχαίους έλληνες ήρωες και μάχες της αρχαιότητας, τόσο σε κείμενα όσο και σε πολιτικές εικονογραφήσεις. Μεγάλες εφημερίδες, όπως οι «New York Times» και «Atlanta Constitution», έγραφαν διθυραμβικά κύρια άρθρα που εξυμνούσαν τις αρετές του ελληνικού λαού και παραλλήλιζαν τα ιδανικά του με εκείνα των αρχαίων προγόνων του.

Στη δίγλωσση έκδοση που συνοδεύει την έκθεση, ο συλλέκτης Γκρέγκορι Πάππας αναφέρει ότι το 1994 ξεκίνησε να συλλέγει πρωτοσέλιδα εφημερίδων, εξώφυλλα περιοδικών και διάφορα τυχαία ενθύμια που έβρισκε σε δημοπρασίες, αντικερί και παλαιοπωλεία, καθώς και σε πωλητήρια ιδιωτών από όλη την αμερικανική επικράτεια. «Στη συλλογή των αντικειμένων που περιλαμβάνει η έκθεση παρακινήθηκα από δεκαετίες οικογενειακών ιστοριών που άκουγα από τον πατέρα μου, ο οποίος ήταν έφηβος όταν οι Γερμανοί εισέβαλαν στη γενέτειρά του Κρήτη με χιλιάδες “ομπρέλες” που έπεφταν από τον ουρανό τον Μάιο του 1941, καθώς και από τη μητέρα μου, η οποία, μολονότι γεννήθηκε μετά τη συνθηκολόγηση των Γερμανών και έφυγε από την Κρήτη, θυμόταν να μεγαλώνει πίνοντας “αμερικανικό γάλα” και την οικογένειά της να παραλαμβάνει κούτες με διάφορα είδη διατροφής. Αυτές οι ιστορίες μού κίνησαν το ενδιαφέρον γι’ αυτό το συγκεκριμένο κομμάτι της Ιστορίας, με τη διττή μου ιδιότητα ως απογόνου Ελλήνων που έζησαν τις εμπειρίες της πολεμικής και μεταπολεμικής Ελλάδας και ως Αμερικανού που ήταν περήφανος για τον τρόπο με τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες αντέδρασαν και ανταποκρίθηκαν». Τα ευρήματά του παρουσιάζονται στον χώρο της Ελληνοαμερικανικής Ενωσης ως εκθέματα που η επιμελήτρια Λουίζα Καραπιδάκη οργανώνει με τη συμβολή του ιστορικού, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Χέιβερφορντ, Αλέξανδρου Κιτροέφ.

ΑΧΕΠΑ και Σπύρος Σκούρας

Το 1940 βρίσκονταν στις ΗΠΑ περίπου 350.000 Ελληνοαμερικανοί, καθώς και αρκετές χιλιάδες ακόμα Ελληνες που δεν είχαν καταγραφεί στην εθνική απογραφή εκείνου του έτους. Τις δύο προηγούμενες δεκαετίες η ελληνοαμερικανική κοινότητα είχε δεχθεί έντονες πιέσεις για να αφομοιωθεί στην αμερικανική κοινωνία και να πάρει την αμερικανική υπηκοότητα. Επρόκειτο για μια έκφανση της ξενοφοβίας που επιδείκνυαν οι παλαιότερες κοινότητες μεταναστών στις ΗΠΑ απέναντι στην αθρόα εισροή νέων μεταναστών από την Ανατολική και τη Νότια Ευρώπη κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι Ελληνοαμερικανοί αποδέχθηκαν την αφομοίωση και τον εξαμερικανισμό. Εκείνη την εποχή ιδρύθηκε η Ελληνοαμερικανική Εκπαιδευτική Προοδευτική Οργάνωση (American Hellenic Educational Progressive Association) ή ΑΧΕΠΑ, προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι Ελληνοαμερικανοί να ενσωματωθούν στην αμερικανική κοινωνία και να λάβουν την αμερικανική υπηκοότητα, πράγμα που ξεκίνησαν να κάνουν κατά χιλιάδες στα τέλη της δεκαετίας του 1920.

Με την εμπλοκή των ΗΠΑ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το 1941 άρχισε να βελτιώνεται ακόμα περισσότερο η στάση των Αμερικανών απέναντι στους νεότερους μετανάστες, συμπεριλαμβανομένων και των Ελλήνων. Σε αυτή τη μάχη ενάντια στον φασισμό και στον ναζισμό, οι αμερικανοί πολιτικοί υπογράμμιζαν τη φύση των ΗΠΑ ως μίας χώρας που οι αξίες της έρχονταν σε αντίθεση με εκείνες των εχθρών της. Αυτό σήμαινε πως, ενώ ο ολοκληρωτισμός απαιτούσε τη συμμόρφωση, λοιδορούσε την ελευθερία και κήρυττε το φυλετικό μίσος, η Αμερική ήταν στον αντίποδα, μια πλουραλιστική και ενστικτωδώς δημοκρατική κοινωνία. Στην πράξη αυτή η προσέγγιση μπορεί να μην ίσχυε για όλες τις ομάδες του πληθυσμού, όμως λειτούργησε ως ανοιχτή πρόσκληση σε Ανατολικοευρωπαίους και Νοτιοευρωπαίους να αισθανθούν πλήρως αμερικανοί πολίτες. Αυτό το νέο κλίμα ευνόησε όλους τους μετανάστες από την Ανατολική και τη Νότια Ευρώπη και ο ρόλος της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατέστησε του Ελληνες διπλά ευπρόσδεκτους στην αμερικανική κοινωνία. Οι Ελληνοαμερικανοί ανταποκρίθηκαν σε αυτή την ευρύτερη αποδοχή τους με το να καταταγούν στον αμερικανικό στρατό, να συνεισφέρουν κεφάλαια για ανθρωπιστική βοήθεια στην Ελλάδα και να υποστηρίξουν έμπρακτα την εκστρατεία πώλησης πολεμικών ομολόγων του αμερικανικού Δημοσίου. Εξέχοντες Ελληνοαμερικανοί, με τις ευλογίες του ελληνορθόδοξου Αρχιεπισκόπου και μετέπειτα Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αθηναγόρα, ίδρυσαν στη Νέα Υόρκη την Ενωση για Ανθρωπιστική Βοήθεια στην Εμπόλεμη Ελλάδα (Greek War Relief Association – GWRA) λίγες ημέρες μετά την 28η Οκτωβρίου 1940. Στόχος της οργάνωσης ήταν η συγκέντρωση χρημάτων για την αποστολή ρουχισμού, τροφίμων και ιατρικών προμηθειών στον πληθυσμό της Ελλάδας. Ανάμεσα στα εξέχοντα μέλη της ελληνοαμερικανικής κοινότητας που ίδρυσαν την GWRA ήταν και ο Σπύρος Σ. Σκούρας, πρόεδρος των κινηματογραφικών στούντιο Twentieth Century Fox, ο οποίος αναδείχθηκε και πρόεδρος της οργάνωσης σε εθνικό επίπεδο. Αντιπρόεδρος ήταν ο Ουίλιαμ Χέλις, ιδιοκτήτης πετρελαιοπηγών στη Λουιζιάνα, και γενικός γραμματέας ο Κυριάκος Τσολαϊνός, χρηματιστής της Γουόλ Στριτ.

Η GWRA στρατολόγησε και την υποστήριξη μεγάλου αριθμού επιφανών Αμερικανών προκειμένου να ενισχύσει και να διευρύνει το κύρος και την απήχηση της οργάνωσης. Αυτό προσέλκυσε στην GWRA πολλούς ακόμα εξέχοντες αμερικανούς φιλάνθρωπους και ακαδημαϊκούς, αλλά και αστέρες του Χόλιγουντ και διάσημους τραγουδιστές, οι οποίοι συμμετείχαν στη διοργάνωση παραστάσεων και ραδιοφωνικών εκστρατειών για τη συγκέντρωση χρημάτων για την Ελλάδα. Η επιτυχία τους ήταν άλλη μια ένδειξη του γενικευμένου θαυμασμού που είχε κερδίσει στις Ηνωμένες Πολιτείες η πολεμική προσπάθεια της Ελλάδας.

Η αμερικανική βοήθεια

Οπως σημειώνει στον κατάλογο της έκδοσης ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ, «ζωτικής σημασίας υπήρξε η βοήθεια εκ μέρους της GWRA τον τρομακτικό χειμώνα του 1941-42, όταν η Ελλάδα σαρώθηκε από τον λιμό. Μέχρι τον Μάρτιο του 1945 η GWRA είχε αποστείλει 101 πλοία στην Ελλάδα, τα οποία είχαν παραδώσει 647.153 τόνους στάρι και λοιπά τρόφιμα, 2.878 τόνους ρουχισμού και 19.601 τόνους φαρμάκων και ιατρικών προμηθειών. Επιπλέον, οι Ελληνοαμερικανοί στήριξαν και την πολεμική προσπάθεια της θετής πατρίδας τους συμμετέχοντας ενεργά στην αγοραπωλησία πολεμικών ομολόγων του αμερικανικού Δημοσίου. Τα ομόλογα αυτά ήταν ουσιαστικά ένας χαμηλότοκος δανεισμός του κράτους από τους πολίτες του προκειμένου να αξιοποιηθούν τα χρήματα για τη στήριξη της πολεμικής προσπάθειας. Οι Ελληνοαμερικανοί ανέλαβαν με προθυμία και ενθουσιασμό την αγοραπωλησία ομολόγων, επιβεβαιώνοντας έτσι την πίστη τους και προς τις ΗΠΑ. Σε όλη τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι Ελληνοαμερικανοί βοήθησαν να συγκεντρωθούν κονδύλια ύψους 253 εκατομμυρίων δολαρίων μέσω της διάθεσης πολεμικών ομολόγων της κυβέρνησης των ΗΠΑ είτε με κατ’ ιδίαν πωλήσεις είτε με τη διοργάνωση εκδηλώσεων, συναυλιών και ραδιοφωνικών εκστρατειών».

«America calling» και Χόλιγουντ

Μέσα στο μοναδικό φωτογραφικό υλικό της συλλογής πολλές είναι οι πληροφορίες για τις διάφορες εκδηλώσεις της οργάνωσης σε όλη την Αμερική. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το σπάνιο υλικό από τη διοργάνωση έκθεσης πρωτότυπων έργων ζωγραφικής του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στη Νέα Υόρκη τον Ιανουάριο του 1941. Στον πρόλογο του καταλόγου αναφέρεται: «Δεν υπάρχει καλύτερη απόδειξη της ακτινοβολίας του πολιτισμού των Ελλήνων και της αγάπης τους για την ελευθερία από μια τέτοια έκθεση και δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να εκφράσουμε τη συμπάθειά μας και τη στήριξή μας από το να συγκεντρώσουμε χρήματα για την GWRA για ανθρωπιστική βοήθεια στην Ελλάδα και μ’ αυτόν τον τρόπο να ενισχύσουμε τον ιερό σκοπό των εμπόλεμων Ελλήνων». Επίσης, εντυπωσιακό είναι το οπτικοακουστικό υλικό της εκδήλωσης «America Calling», που μεταδόθηκε ραδιοφωνικά σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες τον Φεβρουάριο του ’41 από το Λος Αντζελες και στην οποία συμμετείχαν σημαντικοί ηθοποιοί όπως ο Κλαρκ Γκέιμπλ και κινηματογραφικοί παράγοντες του Χόλιγουντ. Αντίστοιχα είναι και τα τεκμήρια για το Greek Festival for Freedom, που οργανώθηκε στον χώρο συναυλιών Ράδιο Σίτι της Νέας Υόρκης, με τη συνδρομή των μεγαλύτερων αμερικανικών κινηματογραφικών εταιρειών και τη συμμετοχή διάσημων ηθοποιών του Χόλιγουντ, όπως για παράδειγμα της Χάτι ΜακΝτάνιελ, βραβευμένης με Οσκαρ β’ γυναικείου ρόλου για την ταινία «Οσα παίρνει ο άνεμος». Ανάμεσα στα πολυάριθμα εφήμερα αντικείμενα (σπιρτόκουτα, τραπουλόχαρτα, κονκάρδες, εισιτήρια, προγράμματα παραστάσεων κ.ά.) που κυκλοφορούσαν ευρέως προς πώληση για την περισυλλογή χρημάτων, «Η Ωρα της Ελλάδας» αναδεικνύει και το οπτικοακουστικό υλικό από εκδηλώσεις της GWRA. Οπως αυτή στη Μάντισον Σκουέαρ στη Νέα Υόρκη, τον Μάιο του 1943, όπου τραγούδησε ο Φρανκ Σινάτρα με σκηνικό διάκοσμο μια ρεπλίκα της Νίκης της Σαμοθράκης.

info

Η έκθεση φιλοξενείται στην Ελληνοαμερικανική Ενωση, Μασσαλίας 22, έως 20/12.