«Ο Ορέστης στη Μοσούλη»

Σε αυτήν την παραγωγή οι Ερινύες, για να κυνηγήσουν τον Ορέστη, πρέπει να προσπεράσουν σωρούς ερειπίων, λίμνες με μολυσμένο νερό και να μείνουν μακριά από τους ένστολους άνδρες που κάνουν περιπολίες με τα όπλα ανά χείρας. Ο Αγαμέμνονας γυρίζει από την Τροία για να βρει το σπίτι του μισογκρεμισμένο και χάνει τη ζωή του πάνω σ’ ένα αραβικό χαλί, κάτω από ευκαλύπτους που κρύβουν τη θέα σε μια πόλη σχεδόν φάντασμα. Η δε Αθηνά, για να πετύχει την απελευθέρωση του Ορέστη, πρέπει πρώτα ν’ αφήσει στην άκρη το νικάμπ που φοράει. Αυτές οι ιδιαιτερότητες είναι στην ουσία και οι λεπτομέρειες που δίνουν χρώμα στην «Ορέστεια», παράσταση που ανεβαίνει όχι με φόντο το Αργος ή την Αθήνα, αλλά τη Μοσούλη του Ιράκ, υπακούοντας στην καλλιτεχνική έμπνευση του Μίλο Ράου.

Ο πρωτοποριακός καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου της Γάνδης πριν από λίγους μήνες ταξίδεψε ως το Ιράκ για να παρουσιάσει την τριλογία. Ο «Ορέστης στη Μοσούλη», όπως ονομάστηκε η νέα παραγωγή, αναβίωσε ένα από τα συγκλονιστικότερα κείμενα της αρχαιότητας στα εδάφη όπου από τον Ιούνιο του 2014 έως τον Ιούλιο του 2017 το Ισλαμικό Κράτος έστησε μία από τις χειρότερες φρικαλεότητες στην ιστορία της ανθρωπότητας. Για τις ανάγκες του εγχειρήματός του ο Ράου επιστράτευσε μια ομάδα ευρωπαίων ηθοποιών – ανάμεσά τους και η Γερμανοϊρακινή Σουζάνα Αμπντούλ Ματζίντ με καταγωγή από τη Μοσούλη. Δίπλα τους στην αυτοσχέδια σκηνή στάθηκαν φοιτητές ή ερασιτέχνες ηθοποιοί, οι οποίοι χάρη στην εντατική προετοιμασία του επιτελείου των Βέλγων κατάφεραν να εντρυφήσουν στις αρχές της αρχαιοελληνικής τραγωδίας μέσα σε δύο μόλις εβδομάδες.

Πιστός στο μανιφέστο των δέκα κανόνων που παρουσίασε ο ίδιος όταν ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του Θεάτρου της Γάνδης, ο Ράου πραγματοποιεί τη δέσμευσή του για θέατρο σε εμπόλεμες περιοχές του κόσμου. Αυτήν την περίοδο, βέβαια, ταξιδεύει μέχρι την Ευρώπη (αυτές τις ημέρες περιοδεύει στη Γαλλία πριν επιστρέψει στο Βέλγιο για τις ήδη sold out παραστάσεις). Ωστόσο, μια και δεν είναι εύκολο οι ιρακινοί ηθοποιοί να βγάλουν βίζα για να ταξιδέψουν στη Δύση, ο Ράου μαγνητοσκόπησε τις ερμηνείες τους και θα τις προβάλει ως βιντεοκλίπ στην ευρωπαϊκή περιπέτεια της «Ορέστειάς» του, παράλληλα με μαρτυρίες κατοίκων του Ιράκ για τον τρόμο που βίωσαν στα χέρια του ISIS.

ΟΡΕΣΤΗΣ ΚΑΙ ΠΥΛΑΔΗΣ. Διασκευάζοντας το κείμενο του Αισχύλου, μπλέκει τις περιπέτειες των ηρώων με τη σύγχρονη πραγματικότητα του Ιράκ. Επιστρατεύοντας βέβαια πάντα την πρόκληση, ένα εργαλείο που γνωρίζει πολύ καλά ο ίδιος. Τοποθετεί λοιπόν τον Ορέστη να φιλάει στο στόμα τον φίλο του Πυλάδη, σοκάροντας τον μουσουλμανικό θίασο, που ήδη νωρίτερα είχε κληθεί να συνηθίσει στην παρουσία δύο γυναικών επί σκηνής. Ακόμα και αυτή η πράξη, βέβαια, δεν στερήθηκε των απαραίτητων συμβολισμών, μια και τα γυρίσματα έγιναν σ’ ένα κτίριο όπου οι τζιχαντιστές συνήθιζαν να εκτελούν ομοφυλοφίλους.

Αυτές οι αντισυμβατικές επιλογές του Ράου είναι που του έδωσαν και την προσωνυμία ενός από τους πιο αντιφατικούς σκηνοθέτες της σύγχρονης θεατρικής δραματουργίας. Πέρυσι, την κοινή γνώμη του Βελγίου είχε προκαλέσει η απόφασή του να βάλει αγγελία σε εφημερίδα γυρεύοντας πρώην μαχητές του Ισλαμικού Κράτους για να συμμετάσχουν στη νέα του παράσταση. Η προσπάθειά του ακυρώθηκε αφού αναγκάστηκε να αποσύρει την αγγελία, αλλά έμεινε στην πρόκληση βγάζοντας στη σκηνή μητέρα τζιχαντιστή που σκοτώθηκε πολεμώντας στις τάξεις του ISIS. Την περασμένη άνοιξη ταξίδεψε μέχρι τον Νότο της Ιταλίας για να γυρίσει ταινία για τα πάθη του Χριστού στις φυτείες ντομάτας που ελέγχει η Μαφία. Στην Αθήνα, τα έργα του επίσης συζητήθηκαν αφού αναβίωσαν ιστορίες όπως το μανιφέστο του ακροδεξιού μακελάρη Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ που σκότωσε στη Νορβηγία 77 άτομα το 2011 ή οι τελευταίες ημέρες των Τσαουσέσκου («Balkans»).

«Ο “Ορέστης στη Μοσούλη” δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα make-of: Λέμε ό,τι βιώσαμε στη Μοσούλη προσπαθώντας επίσης να φέρουμε τα θέματα, τις σκηνές και τους χαρακτήρες από την τραγωδία στη σκηνή. Προσπαθούμε να δούμε πώς λειτουργεί η ανταλλαγή μεταξύ των ευρωπαίων και των ιρακινών ηθοποιών και πώς ένα παιχνίδι σύγκρουσης όπως η “Ορέστεια”, το οποίο μέσα στη δυτική παράδοση παραμένει λίγο περισσότερο από μια τυπική άσκηση, ανταποκρίνεται στις πραγματικότητες μιας ζώνης μετά τη σύγκρουση… Επειδή το πείραμα του “παγκόσμιου ρεαλισμού” δείχνει μόνο την αξία του στην πραγματική του πρακτική: στο Βουκουρέστι, στη Μόσχα, στο Bukavu, στο Kigali, στη Λιέγη και τώρα, φυσικά, στην πιο ακραία περίπτωση, στη Μοσούλη» αναφέρει ο ίδιος ο Ράου στο σημείωμά του προς τους ανθρώπους του Θεάτρου της Γάνδης.

Η τριλογία του Αισχύλου κλείνει τον κύκλο της βίας με την παρέμβαση της θεάς Αθηνάς που, θέτοντας τις βάσεις για την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας μέσω του εξευμενισμού και της συμφιλίωσης, αθωώνει τον Ορέστη. O χορός των Ερινυών στη Μοσούλη δέχεται τη γνώμη της Αθηνάς που, ορθώνοντας το ανάστημά της, φωνάζει «η ψήφος μου πάει στην ειρήνη. Ο κύκλος των δολοφονιών πρέπει να σταματήσει». Οι ηθοποιοί, ωστόσο, και κατ’ επέκταση ο κόσμος της Μοσούλης είναι βυθισμένοι για χρόνια στον φαύλο κύκλο του μίσους, ανίκανοι να συγχωρέσουν. Μέχρι να καταλαγιάσουν τα πάθη, η τραγωδία του Αισχύλου θα αποτελεί σίγουρα έναν δρόμο γι’ αυτούς γεμάτο προκλήσεις, που ίσως στο τέλος του να τους δικαιώσει αν τον ακολουθήσουν.