Ενας ντετέκτιβ στην Κατοχή

«Ο ήρωας των “Λύτρων” παλεύει για να σώσει ζωές, αλλά η πραγματικά μεγάλη μάχη που δίνει είναι για να μη χάσει την ψυχή του». Η περιγραφή που δίνει ο Πάνος Αμυράς δεν θα μπορούσε να αποδώσει πιο εύστοχα τη σχέση του «πρωταγωνιστή» του Νίκου Αγραφιώτη με το ιστορικό τοπίο στο νέο μυθιστόρημα «Τα λύτρα» (εκδ. Διόπτρα). Η υπόθεση εκτυλίσσεται τον Σεπτέμβριο του 1943 και έχει ως εξής: υπό μυστηριώδεις συνθήκες εξαφανίζονται η εξάχρονη κόρη γερμανού ανώτατου διπλωμάτη και ο πεντάχρονος γιος της ελληνίδας υπηρέτριάς του. Ο υπαστυνόμος Αγραφιώτης αναλαμβάνει την αποστολή ανεύρεσης, που θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό την πορεία των επιχειρήσεων των Συμμάχων στη Μεσόγειο.

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… όταν άκουσα την ιστορία ενός νέου που έδρασε στην κατοχική Ελλάδα ως μέλος πατριωτικής οργάνωσης. Εργαζόταν στο στρατηγείο της Βέρμαχτ στην Αθήνα, μετέφερε καθημερινώς απόρρητες πληροφορίες στους Συμμάχους και αντιμετωπιζόταν ως «λακές» των Γερμανών ακόμη και από το στενό του οικογενειακό περιβάλλον. Μόλις ανακάλυψαν τη δράση του οι ναζί, τον εκτέλεσαν, σε ηλικία 30 ετών. Εζησε ως προδότης και πέθανε ως άγνωστος ήρωας.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής… θα επέλεγα τους Simple Minds, τους Level 42 και άλλα μεγάλα συγκροτήματα της δεκαετίας του ’80. Ομως γράφω σε απόλυτη ησυχία, προσπαθώ να ακούσω ήχους από λέξεις και φωνές από τους ήρωές μου, όταν μερικές φορές νομίζω ότι το καταφέρνω, αισθάνομαι την απόλυτη μελωδία.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της έρευνας για το βιβλίο… είναι η διασταύρωση γεγονότων. Η περίοδος της Κατοχής, που αποτελεί το σημείο αναφοράς για «Τα λύτρα», δεν είναι μακρινή, υπάρχουν ακόμη μάρτυρες της εποχής, η εικόνα πρέπει να αποδοθεί με ρεαλισμό χωρίς ανακολουθίες. Ταυτόχρονα όμως η αναζήτηση ιστορικών πηγών είναι μία συγκλονιστική διαδικασία, το να ανοίγεις φακέλους της δεκαετίας του ’40 και να μαθαίνεις από πρώτο χέρι για άγνωστα γεγονότα και αφανείς πρωταγωνιστές προκαλεί κυριολεκτικά δέος.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν… το «Ουδέν νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον», το «Αξιον εστί» και ένας τόμος με τις περιπέτειες του Αστερίξ. Πολλές σχολικές βιβλιοθήκες σήμερα χρησιμοποιούνται ως αποθήκες. Αυτό πρέπει να αλλάξει. Οι μαθητικές βιβλιοθήκες μπορούν να ζωντανέψουν με τα χρώματα του Ελύτη, την αντιπολεμική δύναμη του Εριχ Μαρία Ρεμάρκ και – γιατί όχι; – με τα κατορθώματα του αδάμαστου Γαλάτη ως αφετηρία για ανάγνωση.

Αν αποδεχθούμε ότι η δημοσιογραφική πείρα βοηθάει κατά τη συγγραφή του βιβλίου… ταυτόχρονα μπορεί να μετατραπεί και σε παγίδα. Οι τεχνικές της δημοσιογραφίας στην έρευνα και συλλογή στοιχείων με βοήθησαν σημαντικά για να συγκεντρώσω την πρώτη ύλη του βιβλίου, αλλά η συγγραφή είναι μια διαφορετική διαδικασία που συνδέει το μυαλό με την καρδιά και
το χέρι χωρίς να υπακούει σε άλλους κανόνες.

Μια βασική αντίθεση για την εποχή που περιγράφεται στα «Λύτρα» είναι… ότι κανείς δεν είναι αυτό που φαίνεται. Η Αθήνα το 1943 είναι κόμβος της διεθνούς κατασκοπείας, ο διαχωρισμός του καλού με το κακό δεν είναι πάντα ευκρινής, η γκρίζα ζώνη κυριαρχεί στη ζωή της πόλης.

Το κυριότερο χαρακτηριστικό που έχει ο Αγραφιώτης (και μπορεί να μην το γνωρίζουν πολλοί) είναι… η τραγικότητά του. Ο ήρωας των «Λύτρων» παλεύει για να σώσει ζωές, αλλά η πραγματικά μεγάλη μάχη που δίνει είναι για να μη χάσει την ψυχή του.

Κάτι που δεν ήξερα και έμαθα κατά τη συγγραφή του βιβλίου… είναι ότι τα καζίνα και γενικά τα στέκια της νυκτερινής ζωής της Αθήνας ανθούσαν ακόμη και στην εποχή του λιμού γιατί λειτουργούσαν ως κέντρα διακίνησης πληροφοριών και βέβαια του άφθονου χρήματος των μαυραγοριτών και δωσιλόγων της εποχής. Γενικότερα, η εποχή της Κατοχής κρύβει πολλά μυστικά και πιστεύω ότι θα αποτελέσει πηγή και άλλων συγγραφικών έργων.

Πάνος Αμυράς
Τα λύτρα
Εκδ. Διόπτρα, σελ. 432
Τιμή: 15,50 ευρώ