Από τον Βαν Γκογκ στον Τζεφ Κουνς

Μπορεί να επλήγη βαριά από την περίοδο της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης. Μπορεί να αποκαθηλώθηκε και από ασφαλής επενδυτικός χώρος να χαρακτηρίστηκε ως μία ακόμη φούσκα. Οι αριθμοί ωστόσο αποδεικνύουν ότι είναι ώριμη και δυναμική, έχει ως πρωταγωνιστές της τους εν ζωή καλλιτέχνες και παρά τις όποιες ταλαντεύσεις, η πορεία της την τελευταία δεκαετία είναι σχεδόν κατακόρυφα ανοδική. Ο λόγος για την αγορά σύγχρονης τέχνης, το προφίλ της οποίας σκιαγραφεί η έρευνα που έδωσε προ ημερών στη δημοσιότητα η μεγαλύτερη διαδικτυακή βάση δεδομένων «Αrtprice» για την περίοδο από τον Ιούλιο 2018 έως τον Ιούνιο του 2019.

Ο ΤΖΙΡΟΣ. Παγκοσμίως ο τζίρος ανήλθε τότε σε 1,89 δισ. δολάρια, ποσό διπλάσιο σε σύγκριση με τα δεδομένα που έχουν καταγραφεί πριν από μια δεκαετία. Είναι δε η τρίτη καλύτερη επίδοση στην ιστορία των δημοπρασιών, μετά τους τζίρους άνω των 2 δισ. δολαρίων που είχαν σημειωθεί την περίοδο 2013-2015. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ασία κατέχουν το 66% της παγκόσμιας αγοράς, της οποίας το ενδιαφέρον είναι στραμμένο στη σύγχρονη τέχνη, καθώς το τελευταίο 12μηνο σημειώθηκε ρεκόρ πωλήσεων έργων της συγκεκριμένης περιόδου. Τα έργα αυτά φέρουν την υπογραφή 21.996 εικαστικών δημιουργών, όταν πριν από μια δεκαετία ο αντίστοιχος αριθμός καλλιτεχνών ήταν μόλις 10.423.

ΟΙ ΤΙΜΕΣ. Δεν είναι μόνο ο αριθμός των καλλιτεχνών όμως που παίρνει την ανιούσα, αλλά και οι τιμές. Αρκεί να αναλογιστεί κάποιος ότι μόνο τον τελευταίο χρόνο σημειώθηκαν 20.000 νέα ρεκόρ με κορυφαίο βεβαίως εκείνο του Τζεφ Κουνς, ο οποίος αναδείχθηκε ο ακριβότερος εν ζωή καλλιτέχνης, καθώς το γλυπτό του «Κουνέλι» άγγιξε τα 91 εκατ. δολάρια. Στον χώρο των δημοπρασιών δε και στον τομέα της Σύγχρονης Τέχνης αδιαμφισβήτητος ηγέτης αποδεικνύεται ο οίκος Σόθμπις με τζίρο 623 εκατ. δολάρια.

Ολα ανθηρά λοιπόν στον κόσμο της αγοράς της σύγχρονης τέχνης; Τα στοιχεία της έρευνας μπορεί να συντείνουν ότι οι τραπεζικοί λογαριασμοί των εικαστικών είναι γεμάτοι, όμως υπάρχει, όπως σε όλες τις περιπτώσεις, και η άλλη όψη του νομίσματος. Και μπορεί τα ρεκόρ και ο χορός των εκατομμυρίων να προκαλούν ίλιγγο, όμως τα μισά από τα έργα που βγαίνουν στην αγορά αλλάζουν χέρια για λιγότερα από 1.000 δολάρια και μόλις το 3% των έργων πωλήθηκε σε τιμή άνω των 100.000 δολαρίων. Ενδεικτικό είναι ότι φέτος καταγράφηκαν 284 νέα αποτελέσματα που αντιστοιχούσαν σε επταψήφιο ποσό. Μπορεί δε να πωλήθηκαν 71.000 έργα τέχνης με την υπογραφή 22.000 καλλιτεχνών μέσα σε έναν χρόνο, όμως το 64% του παγκόσμιου τζίρου περιστρέφεται γύρω από το έργο 50 μόλις καλλιτεχνών. Θα πρέπει να σημειωθεί δε ότι και στον χώρο της τέχνης η ισότητα των φύλων παραμένει άγνωστη έννοια, καθώς μόλις τέσσερις γυναίκες έχουν καταφέρει να εξασφαλίσουν μια θέση στον κατάλογο με τις 100 υψηλότερες πωλήσεις σε δημοπρασία.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΔΙΕΥΡΥΝΣΗ. Η αύξηση της δυναμικής της αγοράς της τέχνης κατά 22% κατά τους τελευταίους 12 μήνες συνδέεται με την αριθμητική και γεωγραφική της διεύρυνση, η οποία αποτυπώνεται στην έρευνα και μέσω του ρεκόρ έργων που πωλήθηκαν. Αν λοιπόν βγήκαν στο σφυρί 71.400 έργα σύγχρονης τέχνης, σημαίνει ότι 195 έργα άλλαζαν χέρια κάθε μέρα, 131% περισσότερα σε σύγκριση με μια δεκαετία πριν και 480% σε σχέση με τα δεδομένα του 2000. Η αγορά της σύγχρονης τέχνης πλέον κατέχει το 15% της παγκόσμιας δευτερογενούς αγοράς τέχνης, όταν το 2000 άγγιζε μετά βίας το 3%. Σήμερα είναι πλέον η τρίτη μεγαλύτερη περίοδος δημιουργίας στην κατάταξη του τζίρου παγκοσμίως (1,89 δισ. δολάρια) ακολουθώντας τη Μοντέρνα Τέχνη (43%) και τη Μεταπολεμική (24%) αφήνοντας πίσω της τα έργα του 19ου αιώνα και των Μεγάλων Δασκάλων.

ΝΕΟΙ ΣΥΛΛΕΚΤΕΣ. Πού αποδίδεται η σταθερή άνοδος της Σύγχρονης Τέχνης; Σε ένα σύνολο διαφορετικών παραγόντων στους οποίους συμπεριλαμβάνεται και η εμφάνιση μιας ολόκληρης νέας γενιάς συλλεκτών. Το φαινόμενο αυτό ενδέχεται να ευθύνεται για την πρόσφατη αντιμετώπιση συγκεκριμένων έργων που φιλοτεχνήθηκαν στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ως «κλασικά» αριστουργήματα, γεγονός που αποτυπώνεται στις τιμές, καθώς υπάρχουν έργα σύγχρονης τέχνης που πωλούνται σε τιμές ανάλογες ή και υψηλότερες από εκείνες έργων πρώτης γραμμής του Μοντερνισμού. Απόδειξη αποτελούν τα αποτελέσματα δημοπρασίας της 1ης Μαΐου του οίκου Κρίστις. Ο τζίρος από την πώληση έργων των Μεγάλων Δασκάλων ανήλθε σε 33 εκατ. δολάρια. Δεκαπέντε ημέρες αργότερα η δημοπρασία Μεταπολεμικής και Σύγχρονης Τέχνης έπιασε 538,7 εκατ. δολάρια, τζίρο 16 φορές μεγαλύτερο από ό,τι της προηγούμενης δημοπρασίας.

ΕΝ ΖΩΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ. Στο μεταξύ, τα έργα που φιλοτεχνούνται από εν ζωή καλλιτέχνες γίνονται όλο και πιο ακριβά και η ανανέωση των ρεκόρ των τιμών τους στις δημοπρασίες επιταχύνεται. Χρειάστηκαν μόλις έξι μήνες για να καταρριφθεί το ρεκόρ για έργο εν ζωή καλλιτέχνη. Πρώτος το έσπασε ο Ντέιβιντ Χόκνι όταν τον περασμένο Νοέμβριο το «Πορτρέτο ενός Καλλιτέχνη» έκανε ρεκόρ (90,3 εκατ. δολάρια) για να το ξεπεράσει τον Μάιο ο Τζεφ Κουνς με ένα γλυπτό Κουνέλι του (91 εκατ. δολάρια).

ΡΕΚΟΡ. Το προσωπικό ρεκόρ του Τζεφ Κουνς πλέον είναι υψηλότερο από εκείνα εμβληματικών μορφών της Μοντέρνας Τέχνης. Είναι κατά 10 εκατ. ακριβότερος από τον Βαν Γκογκ (82,5 εκατ. για το «Πορτρέτο του ιατρού Γκασέ») και κατά 30 εκατ. δολάρια από τον Σεζάν (60,5 εκατ. δολάρια για τον πίνακα «Κουρτίνα, κανάτα και φρουτιέρα»). Μόνο 11 καλλιτέχνες δε στην ιστορία των δημοπρασιών έχουν καταφέρει να τον αφήσουν πίσω τους, μεταξύ των οποίων ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ο Πικάσο, ο Μοντιλιάνι, ο Μπέικον, ο Μονέ, ο Μπασκιά και ο Γουόρχολ. Γεγονός που αποδεικνύει ότι η αγορά τώρα κατατάσσει τα χαρακτηριστικά έργα των πλέον περιζήτητων σύγχρονων εικαστικών στο ίδιο επίπεδο με τα καταξιωμένα «μνημεία» της Ιστορίας της Τέχνης.

ΕΙΔΗ ΤΕΧΝΗΣ. Ποιες μορφές τέχνης όμως είναι εκείνες που καταφέρνουν να συγκεντρώνουν χρήματα στο ταμείο; Αν και μιλάμε για σύγχρονη τέχνη, οι συλλέκτες δεν προτιμούν, όπως θα περίμενε πιθανόν κάποιος, έργα βιντεοτέχνης, πολυμεσικά, φωτογραφία, εγκαταστάσεις, αλλά επιλέγουν ζωγραφική, γλυπτική και σχέδιο, σε ποσοστό που καλύπτει το 94% του τζίρου παγκοσμίως. Η ζωγραφική κρατά τα σκήπτρα καθώς από τα 284 έργα που πωλήθηκαν άνω του ενός εκατομμυρίου δολαρίων τα 244 ήταν πίνακες. Ωστόσο οι τιμές αυτές αντιστοιχούν στο 0,8% των έργων που βγαίνουν στο σφυρί. Το 74% των έργων ζωγραφικής που αλλάζουν χέρια κοστίζει λιγότερο από 5.000 δολάρια.

ΧΩΡΕΣ – ΠΑΙΚΤΕΣ. Ενδιαφέρον είναι δε ότι οι χώρες που αποτελούν τους ισχυρούς παίκτες στην αγορά είναι και εκείνες από τις οποίες προέρχονται και οι ακριβοί καλλιτέχνες. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι 71 από τους 100 ακριβότερους καλλιτέχνες είναι Αμερικανοί, Βρετανοί και Κινέζοι. Οι πρώτες θέσεις δε των πιο ακριβοπληρωμένων ανήκουν σε καλλιτέχνες που γεννήθηκαν υπό την αστερόεσσα: Τζεφ Κουνς, Ζαν Μισέλ Μπασκιά και Κρίστοφερ Γουλ. Τα δεδομένα ωστόσο έχουν τόσες πολλές διαφορετικές οπτικές ανάγνωσης ώστε ο κάθε μεγαλοσυλλέκτης μπορεί να έχει τον δικό του λόγο για να δηλώνει ευχαριστημένος. Οι συλλέκτες του Τζεφ Κουνς μπορούν να καμαρώνουν ότι έχουν έργα τού πλέον ακριβοπληρωμένου καλλιτέχνη σε δημοπρασία. Εκείνοι που έχουν έργα Μπασκιά πάλι έχουν κάθε δικαίωμα να καυχώνται καθώς εν συνόλω τη χρονιά που μας πέρασε ο τζίρος του Μπασκιά ήταν υψηλότερος από του Κουνς (ο πρώτος 157 εκατ. δολάρια και ο δεύτερος 111 εκατ. δολάρια). Και αν αυτή η ισορροπία φαίνεται να έχει καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια, αξιοσημείωτο είναι ότι μια άλλη επίσης δεν παρουσιάζει εντυπωσιακές αλλαγές. Στη λίστα με τους 100 πλέον ακριβοπληρωμένους καλλιτέχνες πριν από μια δεκαετία υπήρχαν έξι γυναίκες, ανάμεσά τους η Τζένι Σάβιλ (κατέχει την έβδομη θέση στη λίστα των πιο ακριβοπληρωμένων), η Σεσίλ Μπράουν, η Σίντι Σέρμαν. Το γεγονός ότι σήμερα έχουν διπλασιαστεί δεν σημαίνει ότι παύουν να αποτελούν μια μικρή μειονότητα.