«Η κρίση διέλυσε τους αρχιτέκτονες»

Η προσοχή στη λεπτομέρεια, στην πρόβλεψη των συμβάντων που θα δυσχεράνουν έναν κοινό τρόπο ζωής, θα καταλύσουν την άτυπη συμφωνία γειτόνων για τα όρια που διαφορετικές πραγματικότητες της αστικής ζωής καλούνται να τηρήσουν, προβάλλει εύκολα στην κουβέντα μας, μια φθινοπωρινή Παρασκευή, στο καφέ του Χίλτον με θέα προς το γυάλινο γλυπτό του «Δρομέα» και τις γυάλινες όψεις της μόνιμης ανακαίνισης της Εθνικής Πινακοθήκης.

Συζητούμε για την επέκταση των νοσοκομείων στο κέντρο της Αθήνας, στην περιοχή πίσω από το ξενοδοχείο Χίλτον. Εκεί που η Ρένα Σακελλαρίδου στεγάζει το Sparch Αrchitects, το αρχιτεκτονικό γραφείο που άνοιξε μαζί με τη Μόρφω Παπανικολάου, και το RS Sparch, το προσωπικό της πλέον γραφείο. Και η οποία μαζί με την ομάδα της συνεργάζονται για αρχιτεκτονικές κατασκευές και μελέτες με προδιαγραφές που η ποιότητά τους τους οδήγησε πολλές φορές σε διακρίσεις και πρόσφατες τελικές λίστες υποψηφίων για διεθνή βραβεία.

«Η εξάπλωση των νοσοκομείων είναι καρκίνωμα, απλώνονται, βάζουν μεγάλα κλιματιστικά και η πίσω τους πλευρά γειτνιάζει με τη δική μας πολυκατοικία. Φυσικά και αντέδρασα και με τη βοήθεια αρχικά της documenta, του Πολυτεχνείου και της Περιφέρειας τους σταματήσαμε και κράτησαν την πρόσοψη ενός γωνιακού διατηρητέου και βελτίωσαν τα κλιματιστικά τους. Αναγκάστηκα να φέρω τον ακουστικό να κάνει πάλι μετρήσεις… Με νοιάζει η ποιότητα ζωής μου. Εχω αλλάξει κουφώματα, κοιμάμαι μονίμως με κλειστά παράθυρα. Το αρχικό κτίριο είχε πτέρυγα με δωμάτια καρκινοπαθών. Δεν θα το ξεχάσω πώς ήταν όταν για ορισμένους μήνες ακούγονταν άνθρωποι που ούρλιαζαν τα βράδια. Τέλος πάντων, αυτό τελείωσε».

Σπούδασε στη Θεσσαλονίκη και πήγε στο Βανκούβερ για να συνεχίζει τις μεταπτυχιακές σπουδές της. Εκεί βρέθηκε, όπως λέει, «στην άκρη του κόσμου, στα 23 χρόνια, ολομόναχη. Σε τρομάζουν αυτά, αλλά σου ανοίγουν ορίζοντες, σε κάνουν να αναπνέεις, να ονειρεύεσαι, να νιώθεις ανοικτό το πεδίο των δυνατοτήτων». Η Ρένα Σακελλαρίδου επιστρέφει και με τη Μόρφω Παπανικολάου ανοίγουν το γραφείο τους, πέφτοντας ήδη με τις πρώτες τους δουλειές στα σύνθετα κτίρια, με ένα δημαρχείο και ένα σχολείο. Στη συνέχεια η Ρένα Σακελλαρίδου μοιράζεται την απόσταση Αθήνα – Λονδίνο με συνεχείς μετακινήσεις για να κάνει το διδακτορικό της σε κάτι σημαντικό για την ίδια: στον σχεδιασμό και στη λογική της σύνθεσης. «Μετά τον έρωτα για την πράξη, την αγάπη για την ακαδημαϊκή καριέρα, τώρα πια λέω ότι είμαι υβρίδιο. Σχεδιάζω και ταυτόχρονα παρακολουθώ πώς σχεδιάζω γιατί καταγράφω τη διαδικασία. Στο θεωρητικό μου κομμάτι μελετώ τι είναι η δημιουργικότητα, με ενδιαφέρει η ψυχανάλυση, η νευροβιολογία και πώς όλα αυτά συγκλίνουν». Οπως αέναη παραμένει η προσπάθειά της να κατανοεί το παρόν και να το μετατρέπει στη σύνθεση δίνοντας αρχιτεκτονική που έρχεται σε διάλογο με την πόλη.

«Κανονικά θα έπρεπε να υπάρχουν όρια. Ηταν η κρίση που τα διέλυσε όλα. Πού υπάρχουν όρια στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή; Τόσα ξενοδοχεία αυτή τη στιγμή μέσα στην Αθήνα, τόσο πολλά τουριστικά λεωφορεία και κίνηση αυτοκινήτων. Εμένα δεν μου αρέσει. Θέλω μέτρο, δεν θέλω να φύγουμε εμείς. Οι πιο αδύναμοι, όμως, σταδιακά θα φύγουν. Πρέπει να μείνουμε εδώ. Εστω και αν έχουν ανέβει 30% τα ενοίκια στις περιοχές κοντά στο Κέντρο. Χωρίς εμάς χάνεται η αίσθηση, δεν μένει πια τίποτα από την πόλη. Λίγοι τουρίστες είναι καλοί, αλλά όχι μόνο αυτό. Νομίζω ότι υπερισχύουν καθαρά οι νόμοι αγοράς και δεν πρόκειται να γίνει καμία συζήτηση μεταξύ εκπροσώπων της εκάστοτε κυβέρνησης και των αρχιτεκτόνων. Μην ξεχνάμε ότι μέσα στην κρίση οι αρχιτέκτονες, όπως και εσείς οι δημοσιογράφοι, διαλύθηκαν επαγγελματικά. Δεν υπήρχε τίποτα γιατί σε ό,τι αφορά το δικό μας επάγγελμα θέλει ευημερία και χρήματα. Τώρα με τα Αirbnb, τα μικρά ξενοδοχεία, τις ανακαινίσεις, δόθηκε δουλειά. Οπότε δεν ξέρω κατά πόσο οι αρχιτέκτονες αυτή τη στιγμή θα ήταν ώριμοι για μια τέτοια συζήτηση τήρησης των ορίων. Αν κάνεις αναδρομή δεκαπέντε χρόνια πίσω και φανταστείς πώς θα ήταν το 2005 να έβαζαν όρια, θα είχαμε σωθεί».

Ομως αυτά τα δύσκολα χρόνια της κρίσης δημιουργήθηκε ένα ιδιωτικό έργο αρχιτεκτονικής, το ΑΓΓΕΜΑΡ, μεγάλης έκτασης, που ωστόσο λειτουργεί κάπως και σαν δημόσιος χώρος.
«Είχα τη μεγάλη τύχη σε αυτά τα χρόνια της κρίσης, να ασχοληθώ με αυτό το μεγάλο έργο δίνοντας πέντε χρόνια από τη ζωή μου. Προέκυψε από έναν διαγωνισμό και τον κέρδισα. Πήγε γρήγορα, αν και ήταν απαιτητικό. Για εμένα ήταν ανοιχτές θάλασσες και βαθιά νερά. Η ιδέα του έργου ήταν ένα ταξίδι στη θάλασσα. Μετά το έργο του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος Νιάρχος, ήταν το πιο μεγάλο έργο αρχιτεκτονικής που έγινε στην Αθήνα αυτό το διάστημα. Πολύ σημαντικό. Είμαι ευγνώμων – να σου δοθεί τέτοια δυνατότητα για ένα έργο ζωής. Η κλίμακα αυτού του κτιρίου το κατέστησε δημόσιο. Οχι με την έννοια ότι θα ανοίξει την πόρτα και θα μπει ο καθένας. Αλλωστε πρόκειται για τα γραφεία ενός ναυτιλιακού ομίλου. Επιπλέον έχει ένα μουσείο, ένα υπέροχο γυμναστήριο, μία μεγάλη πισίνα, ένα εστιατόριο. Προορίζεται μόνο για τους εργαζομένους. Ωστόσο θα το λέγαμε δημόσιο κτίριο γιατί έχει μεγάλη κλίμακα, έχει μάζα, συνομιλεί εκ των πραγμάτων με την πόλη, με το άμεσο περιβάλλον. Τέτοια κτίρια γίνονται τοπόσημα και επιδρούν στο συλλογικό ασυνείδητο. Οπως συνέβη και με το Μέγαρο Καρατζά της Εθνικής Τράπεζας στην Πλατεία Κοτζιά. Οταν προχωρήσαμε και αποκαλύφθηκαν τα ίχνη της κλασικής Αθήνας του 5ου αιώνα έπαψε να είναι headquarters. Εγινε πόλη, υπαίθριο μουσείο, δημόσιος χώρος. Το ίδιο και με το ΑΓΓΕΜΑΡ. Η μεγάλη μάζα οφείλει να συνομιλήσει με την πόλη, με τις αποστάσεις, με τα όρια που δημιουργεί, με την αρχιτεκτονική ποιότητα που δίνει».

Ενώ είναι ένας όγκος, δεν σε πνίγει ασφυκτικά.
«Στην αρχή δεν υπήρχε καν η περίφραξη και πήγαινε κόσμος και ανέβαιναν πάνω παιδάκια, σκυλάκια. Χρειάστηκε λοιπόν και μπήκε ένα όριο αλλά με διακριτικό υλικό. Νομίζω ότι λειτούργησε καλά στην πόλη. Ο ιδιοκτήτης φώναξε επτά ελληνικά γραφεία, έκανε διαγωνισμό, επέλεξε και σεβάστηκε την πρόταση. Ο ιδανικός πελάτης».

Τι σημαίνει σήμερα να έχεις έναν αρχιτεκτονικά σχεδιασμένο χώρο για να εργάζεσαι;
«Στο ισόγειο υπάρχουν δημόσιοι χώροι, με το μουσείο της εταιρείας, ένα αμφιθέατρο και μία βιβλιοθήκη για ναυτιλία. Στους επάνω ορόφους γραφείων υπάρχουν ανοιχτοί χώροι εργασίας, επειδή το μοντέλο εργασίας βασίζεται στη λειτουργία ως ομάδα. Ακόμη και οι επικεφαλής βρίσκονται μέσα στον ανοιχτό χώρο. Ο σχεδιασμός του εσωτερικού λοιπόν ακολουθεί αυτή τη λογική του απρόσκοπτου χώρου με άπλετο φως, λιτό περιβάλλον, όλα λευκά και αέρινα, ώστε να μην υπάρχει θόρυβος, για να λειτουργήσει η ζωντάνια των ανθρώπων μέσα σε αυτό. Εκεί υπάρχει αέρας. Υπάρχει ανάσα».

Αρχές Δεκεμβρίου στο Αμστερνταμ θα παρουσιάσει το μεγάλο της έργο στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Αρχιτεκτονικής, υποψήφιο για βραβείο. Ετοιμάζει την έκδοση του «Sea Voyage» στη Γερμανία. «Η ελληνική αρχιτεκτονική πάσχει στο ότι δεν βγαίνει προς τα έξω. Το βγάζω στα αγγλικά σε έναν καλό εκδοτικό οίκο, τον Hatje Cantz , με φωτογράφιση της Εριέτας Αττάλη για αυτόν τον σκοπό. Στις σελίδες του υπάρχει επίσης και το προσωπικό μου ημερολόγιο με όλη την καταγραφή της διαδικασίας σχεδιασμού και της υλοποίησής του. Για εμένα είναι σημαντικό όταν κάνεις διδασκαλία αρχιτεκτονικής να υπάρχει η τεκμηρίωση της διαδικασίας που μεσολαβεί ανάμεσα στο ολοκληρωμένο έργο και στην αρχή του. Ολο αυτό μοιάζει με την προπόνηση μιας μπαλαρίνας. Βλέπεις στη σκηνή την αέρινη ερμηνεία της, όμως κανείς δεν βλέπει τις πληγές στα πόδια της από τις ώρες σκληρής δουλειάς της. Και είναι καλό που δεν φαίνεται τίποτα. Δηλαδή βλέπεις το κτίριο, δεν χρειάζεται να γνωρίζεις τον κόπο, τις άγρυπνες νύχτες, τα βαθιά νερά. Αλλά αυτά είναι η πραγματικότητα. Γιατί είναι 10% η χαρά και 90% κουπί και πολύς πόνος. Οπότε το ημερολόγιο έχει για εμένα και προσωπική αξία και γιατί πιστεύω ότι έχει ενδιαφέρον το πώς γίνεται ένα κτίριο».

Ακόμα πιο ενδιαφέρον γίνεται επειδή είναι φτιαγμένο από γυναίκα, γιατί οι γυναίκες στην καλή αρχιτεκτονική είναι σαν σπάνια διαμάντια.
«Είναι ανδροκρατούμενος χώρος, ειδικά στα σύνθετα κτίρια και σε μεγάλη κλίμακα. Ολος ο χώρος κατασκευής είναι κάτι το πολύ δύσκολο. Οταν μπαίνει η αρχιτέκτονας στο εργοτάξιο ό,τι λέει πρέπει να γίνεται, έχει τη γενική εποπτεία, επομένως δεν σου δημιουργούν πρόβλημα τα συνεργεία και οι εργάτες. Το πρόβλημα αρχίζει στα πιο πάνω επίπεδα και όχι απαραίτητα από τους συναδέλφους αρχιτέκτονες. Η αμφισβήτηση μπορεί να προκύψει από την απέναντι πλευρά.

Γίνεται όλη αυτή η συζήτηση για τη γυναικεία αρχιτεκτονική. Στις γυναίκες αρχιτέκτονες δεν αρέσει ο διαχωρισμός της δουλειάς τους. Ζητούν να τις κρίνουν απλά στο αν κάνουν καλή αρχιτεκτονική. Εχει σχέση με το πόσο βαθιά μπαίνεις μέσα σου και αντλείς από τη συναισθηματική νοημοσύνη σου. Νομίζω ότι στα δημιουργικά επαγγέλματα αυτό συμβαίνει: σχεδιάζεις αυτό που είσαι. Και στον βαθμό που εσύ εξελίσσεσαι – μιλώ για τον χώρο που μπαίνεις εντός – όλο αυτό βγαίνει στη δουλειά σου. Νομίζω ότι με αυτόν τον τρόπο παραμένεις σε επαφή με την ύπαρξή σου χωρίς να χρειαστεί να γίνεις “άνδρας”. Και τι σημαίνει άνδρας στερεότυπο; Οτι είσαι σκληρή, κόβεις κεφάλια, ανέρχεσαι και δεν υπολογίζεις τους γύρω σου. Μερικές φορές χρειάζεται φυσικά να χτυπάς το χέρι στο τραπέζι, αλλά παραμένεις άνθρωπος με τις ευαισθησίες σου, με τις ανασφάλειές σου. Και όλο αυτό είναι μία ενδιαφέρουσα ισορροπία.

Ομολογώ ότι έχω αντιπάθεια στον άνδρα που εκπέμπει σιγουριά και αυτοπεποίθηση και προσωπικά αποκαλώ “αρχιτέκτονα-παγόνι”. Νομίζω ότι όσο πιο ευάλωτος είσαι και βρίσκεσαι σε επαφή με όλα σου τα κομμάτια και δεν είναι όλα ισχυρά, τόσο ελευθερώνεσαι και μπορείς να εκφραστείς και να γεννάς. Για χίλιους λόγους αγαπώ την καλλιτέχνιδα Λουίζ Μπουρζουά. Κυρίως για αυτό που έλεγε για να προσδιορίσει τη δουλειά της: I do, I undo, I redo. Κάνουμε, αναιρούμε αυτό που κάνουμε, μπαίνουμε σε κρίση και ξαναπροσπαθούμε. Αν δεν το κάνουμε αυτό, δεν εξελισσόμαστε».