Δύο Νομπέλ στην Κεντρική Ευρώπη

ΠΕΤΕΡ ΧΑΝΤΚΕ
Πόλεμος στη γλώσσα
Ο Κάφκα και ο Μπέκετ. Από εκεί πρέπει να ξεκινήσει κανείς για να εισχωρήσει στον λογοτεχνικό κόσμο του Πέτερ Χάντκε (που προφανώς εκτείνεται σε μεγαλύτερα όρια από την επιρροή των προγονικών προτύπων). Το έχει ομολογήσει άλλωστε και ο ίδιος στη συνέντευξη του περιοδικού «Δέντρο» το 1981, που πλέον υπάρχει ως επίμετρο στη νεότερη έκδοση της «Αγωνίας του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι» (εκδ. Gutenberg – Aldina, 2017, μτφ. Αλέξανδρος Ισαρης): «Ο Κάφκα θα μείνει το μοντέλο του αιώνα». Για να συνεχίσει όμως: «Το μοναδικό πράγμα που με ενοχλεί είναι το ότι θέλει να παριστάνει πάντα το θύμα».

Ο Χάντκε πάσχει αναπόφευκτα από το «σύνδρομο της περσόνας»: είναι ένας συγγραφέας που (θέλει να) ακούγεται αιρετικός. Και ως ένα σημείο τροφοδοτεί ο ίδιος αυτή την εικόνα με τις δημόσιες παρεμβάσεις του. Από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε στη γερμανόφωνη λογοτεχνία (με τις «Σφήκες» το 1965) κατηγορώντας τους συγγραφείς της μεταπολεμικής Γερμανίας, οι οποίοι ήταν συγκεντρωμένοι στο Πρίνστον, ότι είναι «ανίκανοι να περιγράψουν τον κόσμο». Μέχρι τη στήριξη του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και την άνευ όρων συναισθηματική δέσμευση υπέρ των Σέρβων. Σύμφωνα με μια οπτική, προσπάθησε τότε να δείξει με όρους δραματικούς ότι η ενοχοποίηση της μιας μόνο πλευράς σε έναν εμφύλιο είναι παραλογισμός. Γεγονός παραμένει ότι το 1996, όταν επισκεπτόταν τη Σερβία για να γράψει τελικά το «Justice for Serbia», δήλωνε πως «δεν γνώριζε την αλήθεια» για όσα συνέβαιναν στα Βαλκάνια. Ολα αυτά λίγους μήνες μετά την πολιορκία του Βούκοβαρ της Κροατίας (με τίμημα 2.000 ανθρώπινες ζωές) και τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα.

Στα μυθιστορήματα, στις νουβέλες και στα θεατρικά του έργα – συνολικά άνω των 60 – εκφράζει την καχυποψία του για τους μηχανισμούς της γλώσσας που στέκονται εμπόδιο στην αντίληψη της πραγματικότητας. Χτυπήστε τη γλώσσα, μοιάζει να λέει, και θα χτυπήσετε τη ρίζα του Κακού. Κι όμως, για να πετύχει το ίδιο ως μυθιστοριογράφος, χρησιμοποιεί έναν απολύτως επεξεργασμένο ρυθμό. Οπως έγραφε ο κορυφαίος κριτικός Φρανκ Κερμόουντ το 1977 στο «New York Review of Books»: «Εάν πρέπει να βρούμε ένα κυρίαρχο μοτίβο στο έργο του, είναι ότι οφείλει να αγαπάει αυτό που απεχθάνεται… Είναι πιστός στον πουριτανισμό της αβανγκάρντ… Και αρκετά απορροφημένος στην ανάγκη να είναι αυθεντικός».

ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ. Μοτίβο επίσης είναι η αβεβαιότητα των ηρώων για τα κίνητρα της αναζήτησής τους μέσα στον κόσμο (χαρακτηριστικές οι σκηνές ταξιδιών στα βιβλία του), αλλά και την καταγωγή τους. Γεννημένος το 1943 στο Γκρίφεν της Αυστρίας, ζει σε ένα σπίτι όπου ο μέθυσος πατέρας χτυπάει τη μητέρα του, πλύστρα σλοβενικής καταγωγής. Αλλά κι αυτή δεν είναι όλη η αλήθεια: πριν πάρει το απολυτήριο Γυμνασίου, ο Χάντκε μαθαίνει ότι ο πραγματικός του πατέρας είναι ένας γερμανός στρατιώτης της Βέρμαχτ.

Στην Ελλάδα εκδίδεται από το 1983 (το θεατρικό «Κάσπαρ» στη Δωδώνη). Ανάμεσα στα σημαντικότερα βιβλία του: «Σύντομη κίνηση» (Καστανιώτης, 1986, μτφ. Αλέξανδρος Ισαρης), «Η αγωνία του τερματοφύλακα τη στιγμή του πέναλτι» (Σμίλη, 1990, μτφ. Αλ. Ισαρης), το οποίο μετέγραψε ως σενάριο για την ομότιτλη ταινία του Βιμ Βέντερς (1972) «Οι χαμένες εικόνες» (Εξάντας, 2006, μτφ. Σπύρος Μοσκόβου), «Μεγάλη πτώση» (Εστία, 2018, μτφ. Σπ. Μοσκόβου). Η συνεργασία του με τον Βέντερς περιλαμβάνει επίσης την κορυφαία στιγμή τους «Τα φτερά του έρωτα» (1987) και τη «Λάθος κίνηση» (1975).

ΟΛΓΚΑ ΤΟΚΑΡΤΣΟΥΚ
«Εχθρός του λαού»
Στην επόμενη συνάντηση μαζί της το ελληνικό αναγνωστικό κοινό θα ανακαλύψει τις παρατηρήσεις ενός ανώνυμου ταξιδιώτη, ο οποίος κάποια στιγμή παρακολουθεί μια γυναίκα από τη Σκανδιναβία που ντοκουμεντάρει την κακοποίηση ζώων, μια αυτοεξόριστη ρωσίδα νοικοκυρά και… την αδερφή του Φρεντερίκ Σοπέν. Στους «Πλάνητες» (που βραβεύθηκαν ήδη με το Διεθνές Μπούκερ 2018 και αναμένονται από τον Καστανιώτη το 2020) διακρίνονται, λοιπόν, τα ρευστά όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας που εκτόξευσαν την 57χρονη Ολγκα Τοκάρτσουκ στο λογοτεχνικό στερέωμα και αποτελούν σήμα κατατεθέν στα βιβλία της. Το αποδεικνύει άλλωστε το σκεπτικό της Ακαδημίας, που απένειμε το Νομπέλ 2018 στην πολωνή συγγραφέα για την «αφηγηματική της φαντασία, η οποία με εξαντλητικό πάθος αναπαριστά το πέρασμα των συνόρων ως μορφή ζωής».
Η υπέρβαση των συνόρων ισχύει και για το βιβλίο με το οποίο τη γνωρίσαμε στην Ελλάδα: το «Αρχέγονο και άλλοι καιροί» (Καστανιώτης, μτφ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, 2017), το οποίο έχει γράψει το 1996. Βασισμένη σε ιστορίες που άκουγε από τη γιαγιά της και με τη βοήθεια του μαγικού ρεαλισμού (αρκετοί κριτικοί διέκριναν αντηχήσεις του Μάρκες), η Τοκάρτσουκ «στήνει» ένα μυθικό χωριό – το Αρχέγονο του τίτλου –, το οποίο προστατεύουν οι αρχάγγελοι Ραφαήλ, Γαβριήλ, Μιχαήλ και Ουριήλ. Μέσα από τα δικά τους μάτια ο αναγνώστης παρακολουθεί τις ζωές ανθρώπων από το 1914 ως τις δικές μας μέρες – την πολυτάραχη δηλαδή ιστορία της Πολωνίας υπό τη μορφή μιας επικής αλληγορίας που διαπερνά τον χώρο και τον χρόνο, τους πολωνούς και τους εβραίους συγχωριανούς (να, ξανά το πέρασμα των συνόρων).

ΑΠΕΙΛΕΣ. Οι «ανασκαφές» στα μυστικά της πολωνικής ιστορίας και η ένταξή τους σε σύγχρονο αφηγηματικό πλαίσιο είναι πλέον η υπογραφή της Τοκάρτσουκ, σε σημείο που τη φέρνει αντιμέτωπη με ακραία στοιχεία στην πατρίδα της. Ως ακτιβίστρια των Πρασίνων και αντεθνικίστρια δέχθηκε μάλιστα απειλές κατά της ζωής της από την Ακροδεξιά, με αφορμή το ιστορικό μυθιστόρημά της «Τα βιβλία του Ιακώβ» (2014) – το opus magnum ουσιαστικά για το οποίο η Ακαδημία τής απένειμε το Νομπέλ. Στο επίκεντρό του η συγγραφέας είχε τοποθετήσει την ιστορική φιγούρα του Γιάκομπ Φρανκ, πολωνοεβραίου ηγέτη θρησκευτικής σέκτας, τον 18ο αιώνα, ο οποίος είχε αλλαξοπιστήσει στο Ισλάμ και στον καθολικισμό. Η αφήγηση, κόντρα στην κυρίαρχη εθνοκεντρική για τη δημιουργία του πολωνικού κράτους, θεωρήθηκε σκάνδαλο – ειδικά η εικόνα των Πολωνών ως «αποικιοκρατών» στην Ουκρανία και ως δημίων της εβραϊκής μειονότητας. Η Τοκάρτσουκ, ωστόσο, κέρδισε την ανώτατη διάκριση από τη λογοτεχνική κοινότητα της γενέτειράς της, το βραβείο Nike (ένα από τα συνολικά τέσσερα στη διαδρομή της).
Η συγγραφέας γεννήθηκε το 1962 στην πόλη Σουλέχοφ, ενώ σήμερα ζει στο Βρότσλαβ. Το 1989 δημοσίευσε την πρώτη ποιητική της συλλογή («Πόλεις σε καθρέφτες», αμετάφραστο) και το 1993 το πρώτο της μυθιστόρημα («Τα ταξίδια των ανθρώπων του Βιβλίου», αμετάφραστο επίσης). Το κυρίως επάγγελμα της ορκισμένης vegan Τοκάρτσουκ είναι ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια.