Ο Βενιζέλος, {LF}ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η 6η Οκτωβρίου

Το 1935 ήταν μια καθοριστικά μεταβατική χρονιά στην ελληνική πολιτική. Συντελείται η παλινόρθωση με τον Γεώργιο Β’ και ψηφίζεται η απλή αναλογική που θα φέρει απόλυτο αδιέξοδο και θα οδηγήσει τον Ιωάννη Μεταξά πανίσχυρο κοινοβουλευτικό πρωθυπουργό στην εξουσία στις 29 Απριλίου 1936. Παράλληλα, μετά το αποτυχημένο κίνημα που έγινε εκείνη τη χρονιά στο όνομά του, ο Βενιζέλος θα φύγει για πάντα από την πολιτική και από την Ελλάδα, όπου και θα επιστρέψει μόνο νεκρός από το Παρίσι, στις αρχές του 1936. Ο θάνατός του θα διευκολύνει την επικράτηση του Μεταξά. Ακριβώς τη στιγμή που ο Βενιζέλος έφευγε, ένας άλλος πολιτικός μόλις ξεκινούσε: ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έμπαινε το 1935 για πρώτη φορά στη Βουλή. Οι δύο καθοριστικότεροι έλληνες ηγέτες του 20ού αιώνα δεν διασταυρώθηκαν στο Κοινοβούλιο, «συναντήθηκαν» όμως στη διαδοχή της Ιστορίας. Αυτό είναι φυσικά έργο της συγκυρίας. Αλλά όλα όσα ακολουθούν είναι δικά τους: η πυκνή συσχέτιση των κατευθύνσεων και του έργου τους ακόμα και σήμερα περίπου δεν «ομολογείται», σαν να ήταν κάτι «ανίερο», ούτε και ερευνάται επαρκώς. Αυτή όμως χάραξε για πάντα και στα πάντα την πορεία της Ελλάδας.

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ. Ο Βενιζέλος και ο Καραμανλής γεννήθηκαν και οι δύο υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ανάγκη τους για μια Ελλάδα ολοκληρωμένη και ισχυρή ήταν κυρίαρχη στην πορεία τους. Ως πρωθυπουργοί έκαναν και οι δύο Μεταπολιτεύσεις, τις μόνες στον 20ό αιώνα: ο Βενιζέλος αμέσως, το 1910, ο Καραμανλής το 1974. Επίσης, σε αυτούς οφείλονται οι σημαντικότερες υποδομές της χώρας κατά το πρώτο και το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα αντίστοιχα. Ο Βενιζέλος εκσυγχρόνισε σε βάθος μια χώρα που μεγάλο θεσμικό και γεωγραφικό τμήμα της λειτουργούσε με οθωμανικά πρότυπα. Ο Καραμανλής, 30 χρόνια αργότερα και έπειτα από τρεις πολέμους και μία τριπλή ξένη Κατοχή, έφερε τον πιο συστηματικό εκσυγχρονισμό υποδομών και την ευρύτερη προσέλκυση επενδύσεων που γνώρισε ποτέ αυτή η χώρα μέχρι και σήμερα. Σε εκείνους οφείλονται κατά μείζονα λόγο και ο θεσμικός και ο διοικητικός εκσυγχρονισμός. Η τελευταία περίοδος του Βενιζέλου 1928-1932 και η πρώτη του Καραμανλή 1955-1963 στην κυριολεξία μεταμόρφωσαν την Ελλάδα. Τέλος, και οι δύο συγκρούστηκαν με το Παλάτι, με το οποίο, αρχικά, και οι δύο, είχαν άριστες σχέσεις. Μα τα πάθη ανάμεσα στις δύο παρατάξεις τους υπήρξαν τόσο βαθιά που «έθαψαν» τη μεταξύ τους ιστορική συσχέτιση, που δείχνει ότι ο Καραμανλής υπήρξε ο ουσιαστικός συνεχιστής του Βενιζέλου.

«ΑΝΗΚΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΔΥΣΙΝ». Περισσότερο από όλα όμως, είναι οι δύο ηγέτες που συνδέθηκαν με την πλήρη και τελική ένταξη της Ελλάδας στη «Δύση». Ο Βενιζέλος έθεσε τα θεμέλιά της, ο Καραμανλής εμβάθυνε και διεύρυνε το «Ανήκομεν εις την Δύσιν», όπως ο ίδιος το διατύπωσε. Συνάντησαν λυσσαλέες αντιδράσεις που και οι δύο τις ξεπέρασαν. Πριν από τον Βενιζέλο, η ένταξη της Ελλάδας στον δυτικό κόσμο δεν ήταν δεδομένη, κάτι που συνέβη μόνο μετά τον Καραμανλή. Ηταν μια βασανιστική πορεία ιστορικής ολοκλήρωσης που έφτασε να οδηγήσει σε δύο εμφυλίους πολέμους: τον Εθνικό Διχασμό επί Βενιζέλου και τον Εμφύλιο στα χρόνια που ο Καραμανλής είχε γίνει πλέον υπουργός. Χαρακτηριστική της κοινής τους στάσης, η οποία σήμερα θεωρείται πλέον αυτονόητη, αλλά κάθε άλλο παρά ήταν στις μέρες τους, ακόμα και μετά το 1974, είναι η ταυτότητα των απόψεών τους για την Κύπρο: και οι δύο πίστευαν ότι δεν έπρεπε να υπάρξει σύγκρουση με την Αγγλία για το Κυπριακό και να ακολουθηθούν διαφορετικές προσεγγίσεις. Ο Βενιζέλος επέκρινε, και στη Βουλή και εγγράφως, την εξέγερση του 1931, ενώ ο Καραμανλής συγκρούστηκε σκληρά με τον Παπάγο το 1954 για την προσφυγή στον ΟΗΕ. Εκανε ό,τι μπορούσε για να φέρει και την Κύπρο στο «δυτικό» στρατόπεδο, τότε ουσιαστικά το ΝΑΤΟ, κάτι που ο Μακάριος δεν επέτρεψε. Πολλοί δεν γνωρίζουν ότι το 1950 ο Καραμανλής αναλαμβάνει για λίγους μήνες υπουργός Εθνικής Αμύνης του Σοφοκλή Βενιζέλου. Το ΝΑΤΟ έχει μόλις ιδρυθεί, το 1949, και η Ελλάδα θα γίνει μέλος το 1952. Η ελληνική ένταξη τροχοδρομήθηκε το φθινόπωρο του 1950. Ο Καραμανλής ενεπλάκη ενεργά στο σύνολο της πολιτικής «η Ελλάδα στη Δύση» και όχι μόνο στο σκέλος της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Οσο για τον Βενιζέλο, που έβαλε την Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο για αυτόν τον σκοπό πληρώνοντας το τίμημα του Διχασμού και του παράτολμου «σπασίματος» του κράτους στα δύο με την «Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης», δεν χρειάζεται να πει κανείς περισσότερα.

ΤΟ ΠΙΚΡΟ ΠΑΡΙΣΙ. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχαν ένα ακόμα τελευταίο πικρό κοινό. Το Παρίσι. Υπήρξε ο τόπος που και οι δύο επέλεξαν για την αυτοεξορία τους. Μόνον ο ένας κατάφερε να επιστρέψει, και μάλιστα υπό δραματικές συνθήκες. Ο άλλος επέστρεψε μόνο νεκρός. Και η κυβέρνηση της εποχής απαγόρευσε ακόμα και να περάσει από την Αθήνα η σορός του ανθρώπου που διπλασίασε την Ελλάδα…