Γλώσσα και «γλώσσες»

Ανήκω σε μια γενιά – κυρίως στην εφηβεία – εμφυλιακή και μάλιστα ήμουν κάτοικος μιας επαρχιακής πρωτεύουσας νομού που βρισκόταν ακριβώς στα σύνορα των δύο εμφύλιων πόλων (τόσο που να γνωρίζεις ποια ήταν πολιτικά τα θανατηφόρα μυδράλια που τάραζαν τις νύχτες μας).

Κι όμως αυτή την εποχή, με λίγους αλλά εξαίσιους δασκάλους, στην αρχή το Δημοτικό Σχολείο, αργότερα το Γυμνάσιο και το ραδιόφωνο (τουλάχιστον στις πολιτιστικές του εκπομπές) ήταν τα μόνα μέσα μόρφωσης. Αν σκεφτεί κανείς πως το μόνο βιβλιοπωλείο ήταν κυρίως χαρτοπωλείο και στις σκονισμένες βιτρίνες του σπάνια εξετίθεντο κάποια λογοτεχνικά βιβλία μεγάλων δημιουργών. Το έχω ξαναγράψει εδώ πριν από χρόνια ότι το μοναδικό αντίτυπο του μυθιστορήματος «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογέφσκι που υπήρχε το αγοράσαμε πέντε φανατικοί για γράμματα συμμαθητές και στην πρεμούρα μας το «ξεκοιλιάσαμε» και διαβάσαμε το αριστούργημα με όσα δεκαεξασέλιδα μάς κληρώθηκαν. Εγώ πάντως διάβασα το τέλος! Αργότερα ξανακολλήσαμε τα δεκαεξασέλιδα ξεχαρμανιασμένοι και διάβασα το κείμενο κανονικά από την αρχή μέχρι το τέλος.

Ηταν τότε που το ραδιόφωνο – όπως ήδη είπα – ήταν το μικρό μας, σημαντικότατο όμως πανεπιστήμιο. Τα βράδια μεγάλοι έλληνες ηθοποιοί διάβαζαν αριστουργήματα της ελληνικής λογοτεχνίας. Τότε ακούσαμε την Παξινού να διαβάζει τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, τον Θάνο Κωτσόπουλο Τερζάκη, τον Νίκο Παρασκευά Ξενόπουλο, τον Καλλέργη Καραγάτση κ.λπ.

Υπήρχε εβδομαδιαία εκπομπή για τα νέα βιβλία που παρουσίαζε ο μέγας κριτικός Καραντώνης, εκπομπή για την ανάλυση των φιλοσοφικών θεωριών με τον Ντίμη Αποστολόπουλο και βέβαια η κυριακάτικη εκπομπή του Μαμάκη για το θέατρο, όπου πλουτίστηκε η ταινιοθήκη με τις σημαντικότερες φωνές του θεάτρου (από την Κοτοπούλη, τον Κουν, την Κυβέλη έως τη Συνοδινού, την Καρέζη, τη Βαλάκου).

Σε δύο εβδομαδιαίες βραδινές εκπομπές ακούγαμε θεατρικά έργα από τον Αισχύλο έως το μπουλβάρ και από την «Ερωφίλη» έως τον Ψαθά και τον Καμπανέλλη.

Σήμερα όμως θα σταθώ σε μια πράγματι εκπαιδευτική προσφορά της τηλεόρασης, αυτή τη φορά πριν από περίπου είκοσι χρόνια. Ηταν μια σύλληψη του σκηνοθέτη και συγγραφέα Κωστή Ζώη και είχα την ευθύνη των συνεντεύξεων. Ηταν η εκπομπή «Ομιλείτε ελληνικά», πολλά χρόνια πριν και με άλλο περιεχόμενο από την επίσης πολύτιμη του Γιώργου Μπαμπινιώτη.

Μαγνητοσκοπήθηκαν τότε 25 ημίωρες εκπομπές, όπου στο πρώτο τέταρτο υπήρχε μια συνέντευξη που συντόνιζα εγώ και συζητητές επιστήμονες και προσωπικότητες ειδικοί στο περιεχόμενο της εκπομπής. Σκοπός της εκπομπής, να μιλήσει για τις «γλώσσες», δηλαδή τους διαφορετικούς κώδικες που χρησιμοποιούμε για τις ποικίλες ανάγκες μας στη σύγχρονη ζωή.

Η βαθύτερη σκέψη αυτής της πρωτοβουλίας ήταν εν πρώτοις μια καταγραφή του φαινομένου στα πλαίσια μιας ιστορίας της γλώσσας μας και από την άλλη να ενημερώσει το ευρύ κοινό για την ανάγκη κατ’ αρχάς της ύπαρξης αυτών των κωδίκων και παράλληλα να δώσει πρακτικά και αναγνωρίσιμα εφόδια ώστε αυτό το κοινό στις καθημερινές του επαφές με τα κέντρα χρήσης αυτών των κωδίκων να μη νιώθει τελείως αποκομμένο.

Ετσι, με τη συμβολή των ειδικών, είτε ήταν μελετητές των «γλωσσών» αυτών είτε επαγγελματικοί χρήστες, διαπιστώναμε και καταγράφαμε τις ανάγκες των εκπομπών, πως κάθε μέρα σχεδόν ο μέσος Ελληνας έρχεται σε επαφή με έναν ειδικό κώδικα, του οποίου συνήθως αγνοεί τους όρους και το περιεχόμενό τους.

Ενας από τους σημαντικούς γνώστες της «γλώσσας» της διοίκησης ήταν ο καθηγητής τότε του Αθήνησι και σημερινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος. Κατέθεσε λοιπόν και όρισε και διευκρίνισε λέξεις θεσμικές του κώδικα της υπαλληλίας στον φορολογικό, ταμιακό, κώδικα.

Ο ποιητής Θανάσης Βενέτης (μακαρίτης πια), και συνάμα επιθεωρητής τελωνείων, άπλωσε στην εκπομπή δεκάδες ειδικούς όρους σχετικούς με τα εμπορεύματα, την ταξινόμησή τους, την αποθήκευσή τους, ακόμη και την επικινδυνότητά τους, από αυτά που έφταναν με εμπορικά πλοία στα λιμάνια και με νταλίκες στα σύνορα.

Ο ποινικολόγος Χριστόφορος Αργυρόπουλος ανέλυσε τους όρους και τις διαδικασίες του Ποινικού Κώδικα. Κάθε μέρα ο καθένας από μας μπορεί να βρεθεί κατηγορούμενος, μηνυτής, μάρτυρας, ένορκος, μπροστά σε όρους και διατάξεις από τα οποία συχνά εξαρτάται η μοίρα ενός πολίτη, και ως εκ τούτου πρέπει να έχει οπλιστεί με τη σαφήνεια της ποινικής γλώσσας για να αποδώσει δικαιοσύνη ή να καταθέσει την αλήθεια του.

Ο Δανέλλης, σημαντικός και μορφωμένος καραγκιοζοπαίχτης, ανέλυσε το γλωσσικό ιδίωμα του θεάτρου σκιών στο πανί και στην κατασκευή των χάρτινων χαρακτήρων.

Ο Λάκης Λαζόπουλος, νέος τότε παράγων δημιουργικός της επιθεώρησης, κατέθεσε τους κώδικες και την ορολογία του λαϊκού θεατρικού λόγου και τα εργαλεία της εκτέλεσης.

Ο νεαρός τότε και σήμερα ακαδημαϊκός αρχιτέκτων και αρχαιολόγος που αναστήλωσε μνημεία της Ακρόπολης Μ. Κορρές άπλωσε στη συζήτηση όλους τους αρχαιολογικούς όρους, τα εργαλεία, τα δομικά υλικά και τις τεχνικές της αρχαίας αρχιτεκτονικής.

Ενώ ο επίσης αρχιτέκτονας Γιάννης Σαΐτας, ο αναστηλωτής της Βάθειας στη Λακωνία, μίλησε για τη λαϊκή αρχιτεκτονική, τους όρους, τα εργαλεία και τη λειτουργία των υλικών.

Ο καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης, όπως ήταν λογικό, μίλησε για τη διγλωσσία μας και την επίκαιρη τότε μεταφορά στη δημοτική, κυρίως στη Δικαιοσύνη και στο Δημόσιο, από την καθαρεύουσα.

Ο τυπογράφος λόγιος Αιμίλιος Καλιακάτσος εξήγησε τους τυπογραφικούς κώδικες, την έννοια της τυπογραφικής γλωσσικής ομοιογένειας και τον κώδικα των σημείων των τυπογραφικών διορθώσεων.

Ο Γιάννης Διακογιάννης, ο ιδιοφυής γνώστης των αθλητικών διαδικασιών και μέγας χρήστης της μετάδοσης αγώνων, μίλησε για τους όρους και τα ονόματα κυρίως των αγγλισμών στο ποδόσφαιρο (πέναλτι, αράουτ, φάουλ) αλλά και τα συχνά ιδιοφυή και συχνότερα τολμηρά και πρόστυχα συνθήματα.

Σ’ αυτή την εκπομπή ως παρέμβαση έγινε λόγος για τα συνθήματα και τη γλωσσική τους πρωτοτυπία στα συλλαλητήρια.

Σε άλλη εκπομπή έγινε λόγος για το «γλωσσάρι» των φυλακών και του περιθωρίου (λαθρέμποροι, ναρκομανείς, πορνεία). Σύμβουλος εδώ τα «λεξικά της πιάτσας» και άλλα ομοειδή πολύτιμα τεκμήρια, κυρίως από το ρεμπέτικο περιβάλλον.

Η μεγάλη έκπληξη ήταν όταν ο μείζων φιλόσοφος που δόξασε την Ελλάδα στη Γαλλία Κώστας Αξελός, που οι θέσεις του ακόμη και μετά τον θάνατό του αναλύονται και υπομνηματίζονται διεθνώς με την έξοχη άνεσή του να αναλύει πολύπλοκες φιλοσοφικές έννοιες με σαφήνεια και ακρίβεια, μίλησε για τους φιλοσοφικούς όρους και τους αισθητικούς που κυκλοφορούν και όχι σπάνια ταλαιπωρούνται όχι μόνο στα χείλη απλών ανθρώπων αλλά και ημιμαθών αυτοανακηρυχθέντων ειδικών!

Οι εκπομπές αυτές επαναλήφθηκαν συχνά από την ΕΡΤ και από την Εκπαιδευτική Τηλεόραση.

Μια ευκαιρία ακόμη θα άνοιγε την ανάγκη να εμπλουτιστεί η σειρά με εκπομπές για τη γλώσσα του Διαδικτύου, πάσης φύσεως, και τη σημερινή συνθηματική «γλώσσα» της νεολαίας.