Ανάγνωση και γραφή

Οσα θα ακολουθήσουν ίσως θα θεωρηθούν συντηρητικά ή παλαιολιθικά, αλλά δικαιούμαι ύστερα από 60 χρόνια στον δημόσιο χώρο, με ενυπόγραφη την ευθύνη όσων ισχυρίζομαι, να εκφράσω την άποψή μου και να έχω ως επιχείρημα την πείρα μου.

Οσα θα ακολουθήσουν, και επανέρχομαι, εκκινούν από τραυματικά φρέσκα γεγονότα σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών μας.

Πρόσφατα λοιπόν είδαν το φως της δημοσιότητας ανατριχιαστικά στοιχεία για τη φρικώδη γλωσσική κατάσταση των αποφοίτων της μέσης εκπαίδευσης. Και επειδή η γλωσσική μύηση πέρα από τη συμβολή της οικογένειας γίνεται στη στοιχειώδη εκπαίδευση, δικαιούμαι να ισχυριστώ ότι η γλωσσική φτώχεια μεγάλης μερίδας των Νεοελλήνων των τελευταίων ετών οφείλεται στη στοιχειώδη εκπαίδευση και στις μεθόδους που εφαρμόστηκαν εκεί. Διότι όσο ικανός κι αν είναι ένας δάσκαλος, όταν οι κατευθύνσεις που έρχονται από την εκπαιδευτική ηγεσία είναι απαιτητές και ελεγχόμενες, όσο κι αν διαφωνεί, τις εφαρμόζει.

Οταν όμως με τεκμήρια ατράνταχτα και μετρήσιμα η ελληνομάθεια, η γλωσσομάθεια εφήβων αποφοίτων της μέσης εκπαίδευσης είναι τόσο απελπιστική, το μυαλό μας πάει σε ό,τι έγραφε ο Διονύσιος Σολωμός στον «Διάλογο για τη γλώσσα»: «Αμα μαδήσεις έναν κόκορα και αφήσεις τα πούπουλα να τα πάρει ο άνεμος, έτσι πάει και το έθνος» (αναφέρω από μνήμης).

Πριν από ένα – δύο χρόνια ένα πένθιμο καμπανάκι είχε έρθει από την Πίζα. Εκεί υπάρχει ένας θεσμός που έχει ως σκοπό να ελέγξει τη γλωσσική κατανόηση μαθητών όλων των λαών της Μεσογείου. Από επιλεγμένους από τους δασκάλους τους μαθητές ζητείται να ακούσουν ένα κείμενο (λογοτεχνικό ή κρατικό έγγραφο ή δημοσιογραφικό ή και σχολικού εγχειριδίου) και σε ένα λογικό χρονικό πλαίσιο να γράψουν σε μια κόλλα χαρτί τι κατάλαβαν, κάνοντας και μια περίληψη του κειμένου που άκουσαν.

Πρακτικός σκοπός αυτού του διαγωνισμού είναι να μετρηθεί η γλωσσική ικανότητα κατανόησης ενός τρόφιμου εφήβου της εκπαίδευσης της χώρας του όταν καλείται να μεταβιβάσει σε άλλους (γονείς, φίλοι, εξουσία, τυχαίο κοινό) ό,τι άκουσε στο ράδιο, είδε στην τηλεόραση, διάβασε σε βιβλίο, σε ανακοίνωση, εφημερίδα, διδασκαλία στη σχολική αίθουσα.

Σ’ αυτόν τον διαγωνισμό οι έλληνες μαθητές κατέλαβαν την τελευταία θέση ανάμεσα σε ιταλούς, γάλλους, ισπανούς, μαροκινούς, αιγύπτιους, τούρκους, πορτογάλους συνομηλίκους τους!

Δεν χρειαζόταν η Πίζα. Τα φετινά αποτελέσματα των Πανελλαδικών Εξετάσεων έρχονται να ενισχύσουν τη γλωσσική μας απελπισία. Σε μια εποχή μάλιστα που στις επόμενες εκλογές θα ψηφίσουν έφηβοι 17 ετών! Πράγμα που σημαίνει πως μεγάλο ποσοστό (το ένα τρίτο) από αυτούς θα αδυνατεί να κατανοήσει μια πολιτική συζήτηση στην τηλεόραση, ένα άρθρο υποψηφίων ή το πρόγραμμα του κόμματος που επιθυμεί να ψηφίσει ή που δεν γνωρίζει τις θέσεις του.

Οταν υπάρχουν φέτος συνέλληνες έφηβοι που ήταν υποψήφιοι για την Ανώτερη και Ανώτατη Εκπαίδευση (πρόσφατα η ανώτερη έγινε με νόμο ανώτατη!) και βαθμολογήθηκαν με 3, 4, 5 στην Εκθεση, σωστότερα στην ελληνική γλώσσα, όπου κατά τον νόμο πρέπει να διατυπώσουν με δικά τους λόγια διαβάζοντας ένα κείμενο και συνάμα να συντάξουν μια έκθεση – γνώμη πάνω σ’ ένα καίριο, ευρέως κοινόχρηστο θέμα (μορφωτικό, παιδαγωγικό, κοινωνικό, θεσμικό, ηθικό). Εχω κι άλλοτε σημειώσει πως ο μέγας γλωσσολόγος Νόαμ Τσόμσκι έχει αποδείξει πως υπάρχει αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στη γλωσσική ικανότητα ενός ατόμου και τη νοητική του λειτουργία.

Η μελέτη του έγινε σε παιδιά διπλωματών που ο πατέρας τους υποχρεούται να αλλάζει συχνά γλωσσικό περιβάλλον, μετατιθέμενος. Η έρευνα απέδειξε πως υπήρχαν παιδιά που στη συναναστροφή τους με ομηλίκους μάθαιναν γρήγορα τη νέα γλώσσα του νέου περιβάλλοντος.

Αυτό μας πηγαίνει λοιπόν αβίαστα να συμπεράνουμε πως η γλωσσική φτώχεια των χιλιάδων υποψηφίων για την Ανώτατη Εκπαίδευση είναι απόρροια μιας έλλειψης καλλιέργειας της πνευματικής δυνατότητας ενός εφήβου.

Είχε δίκιο η γιαγιά σας που, όταν άκουγε έναν φίλο σας να αφηγείται ωραία, να σχολιάζει τα γεγονότα με καθαρότητα και να συζητά πάνω σε τρέχοντα και ενδιαφέροντα θέματα, έλεγε πως «κόβει το μυαλό του». Εξάλλου αυτονόητα πώς αλλιώς, χωρίς το γλωσσικό τεκμήριο, θα εκφράζαμε γνώμη για την ευφυΐα του.

Θεωρώ αυτονόητο πως και για τη γνωστή εκτίμηση «αυτού πιάνουν τα χέρια του», ατόμου που επιχειρηματολογεί με κατασκευές και πρακτικές λύσεις, έχει μεσολαβήσει μια νοητική αλληλουχία ενεργειών.

Ακόμη και ο τρόπος που ο Μέγας Αλέξανδρος έκοψε τον γόρδιο δεσμό, αντί να τον λύσει, δείχνει το πόσους δρόμους έχει ο νους για να κατευθύνει τις πράξεις.

Ας επανέλθουμε στην αδυναμία ενός ποσοστού ελλήνων εφήβων να διατυπώσει γλωσσικά απλές απόψεις, ακόμη και κοινόχρηστες, ηθικές, κριτικές, συναισθηματικές ιδέες.

Πάνω από τριάντα χρόνια πριν, γύρω στο ’83, το τότε Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και οι εκπαιδευτικοί Δημοτικής Εκπαιδεύσεως που μετείχαν στη συγκρότησή του είχαν αποστείλει στα σχολεία της χώρας εγκύκλιο, κατά την οποία οι δάσκαλοι απαγορευόταν να διορθώνουν τα ορθογραφικά λάθη των μαθητών! Το επιχείρημα το «παιδαγωγικό» (τρομάρα τους) ήταν, λέει, να μη δημιουργούνται από τη μια αλαζόνες, όταν τα γραπτά είναι άψογα, ή τραυματικά άτομα, όταν διορθώνονται τα γραπτά τους.

Παρένθεση: γιατί τότε να συλλαμβάνονται και να πληρώνουν πρόστιμο όσοι παραβιάζουν το κόκκινο, π.χ.;

Θα μου πείτε, η ανορθογραφία είναι παράπτωμα; Οχι, βέβαια. Αλλά είναι αδυναμία που αν δεν είναι οργανική (πράγμα που θα διαπιστώσει ο παιδοψυχίατρος) διορθώνεται με την άσκηση, όπως όλες οι γνώσεις στην ιστορία του πολιτισμού.

Στα χρόνια, τα δίσεκτα, της μαθητείας μου στο Δημοτικό, την πρώτη ώρα, από την Πρώτη έως την Εκτη Τάξη, το μάθημα λεγόταν Γραφή και Ανάγνωση. Καταργήθηκε με τις μεταμοντέρνες παιδαγωγικές μεθόδους. Ο μαθητής διάβαζε από το βιβλίο του (και όλοι οι συμμαθητές του με τη σειρά) ένα κείμενο φωναχτά, ύστερα ο δάσκαλος υπαγόρευε ένα άλλο κείμενο, μάζευε τα τετράδια και τα παρέδιδε με σημειωμένα τα ορθογραφικά λάθη. Ο καλός μάλιστα δάσκαλος, αν το υπαγορευμένο κείμενο είχε μια λόγια λέξη, άγνωστη στους μαθητές, την οποία δεν είχαν ορθογραφήσει, την έγραφε στον πίνακα και την ανέλυε τυπικά, μορφολογικά και νοηματικά, ακόμα – αν χρειαζόταν – ετυμολογικά με τα παράγωγά της (π.χ. κηδεμόνας, κηδεία, ακηδία, κηδεμονία, κηδεύω, ακήδευτος).

Οταν η επιστήμη ισχυρίζεται πως υπάρχουν ανάμεσά μας συμπολίτες λειτουργικά αναλφάβητοι, σημαίνει πως στερούνται το κατεξοχήν ειδοποιό γνώρισμα της έννοιας άνθρωπος. Η όρθια στάση και η γλώσσα διαφοροποιούν τον άνθρωπο ως νοήμον ζώο από τα άλλα ζώα.

Παρένθεση: ως γλώσσα δεν εννοείται πάντα το συγκροτημένο φώνημα. Γλώσσα έχουν και οι τυφλοί και οι κωφάλαλοι. Γλώσσα είναι τα σήματα Μορς, οι σημαίες των ναυτικών, τα μαθηματικά, τα χημικά σύμβολα κ.τ.λ. Για να εξηγούμαστε: υπάρχουν νέοι με έξοχη γλωσσική συγκρότηση που είναι ικανοί γραπτώς ή προφορικώς να υποστηρίξουν ακόμη και περίπλοκες έννοιες και συλλογισμούς σύνθετους. Αλλά είναι τραγωδία να μην μπορούν να επικοινωνούν με ένα σεβαστό ποσοστό συνανθρώπων τους. Το τραγικότερο είναι πως οι δημαγωγοί και οι φαύλοι έχουν ευφράδεια και ως εκ τούτου γόνιμο νου. Και γοητεύουν τους γλωσσικά πένητες.

Γραφή, ανάγνωση και κατανόηση κειμένου, ξανά μαθήματα πρωτεύοντα!