«Στο ντοκιμαντέρ {LF}μετρά η ενσυναίσθηση, {LF}όχι ο εξοπλισμός»

Της αρέσει ο φραπές. Αλλά στον κατάλογο του καφέ Anana με vegan προσανατολισμό ξεχωρίζει ένας υγιεινός χυμός από παντζάρι και φρούτα για τα αντιοξειδωτικά του συστατικά. «Ο φραπές είναι απόλαυση που ανήκει σε άλλη γενιά και αν τον παραγγείλεις νιώθεις και ένοχη» λέει η Εύα Στεφανή. Ομως, ανεξάρτητα από αποστάσεις ηλικιών, ο θεατής των ταινιών της καταλαβαίνει ότι η Εύα Στεφανή κάνει ποίηση με εικόνες. Οι ταινίες της, ντοκιμαντέρ, μικρού μήκους ή βίντεο αρτ, μας έφεραν σε συνάντηση πρώτα στην Ερμούπολη της Σύρου και στη συνέχεια στην Αθήνα. Στο νησί των Κυκλάδων η σκηνοθέτρια συμμετείχε στο πρόγραμμα του φεστιβάλ κινηματογράφου διοργανώνοντας ένα workshop σε παιδιά 7-14 ετών για να τους μάθει να κάνουν ταινία. Στην Αθήνα κάνει ένα συνειδητό διάλειμμα πριν περάσει στην ολοκλήρωση της τελευταίας της ταινίας. Μέρος της οποίας έδειξε συμμετέχοντας στην έκθεση «Ο κύριος Στιγκλ» στο ελληνικό περίπτερο της φετινής Μπιενάλε τέχνης της Βενετίας.

«Εφυγα από τη Σύρο μετά το workshop και σκέφτηκα ότι μόνο αυτό θέλω να κάνω. Από τις ελάχιστες φορές που ένιωσα ότι κάτι έχει νόημα και ότι έκανα “κάτι”. Για δέκα μέρες δουλέψαμε με τα παιδιά πάνω στο πώς γίνεται μια ταινία. Στην αρχή χτύπαγαν το ένα το άλλο, σηκωνόντουσαν, έφευγαν, δεν υπήρχε πειθαρχία. Νομίζω ότι όταν τους έδειξα την ταινία “Τα παιδία δεν παίζει” με παιδιά που διεκδικούσαν έναν χώρο για παιχνίδι στην Πάτρα, τότε άρχισαν να με παρακολουθούν και έτσι ξεκινήσαμε τη συνεργασία μας. Με αυτήν την ταινία ταυτίστηκαν πολύ. Ζητήσαμε από το φεστιβάλ της Σύρου κινητά και έκαναν συνεντεύξεις μέσα στην Ερμούπολη με τον κόσμο. Ξεθάρρεψαν, έκαναν μόνα τους τις ερωτήσεις, μάλιστα ένα κορίτσι έκανε την εξής ερώτηση σε όλους: “Πώς είναι η αγάπη;”. Τελείως διαφορετική από το “τι είναι η αγάπη;”. Κυρίως το ότι ξεχύθηκαν στην πόλη τούς έδωσε μεγάλη ελευθερία. Και μετά έμαθαν πολύ γρήγορα να τραβάνε βίντεο και με ένα πιο παλιό κινητό μάζευαν ήχους. Αυτό το “μικρό συνεργείο” με το οποίο μπορείς να κάνεις μια ταινία με λίγα μέσα με εντυπωσίασε. Θα ήθελα να κάνω ένα βιβλιαράκι γι’ αυτό. Για το πώς κάνεις ταινία μια μικρή ιστορία. Από ένα μικρό παιδί έως έναν ηλικιωμένο εκατοχρονίτη».

Η Εύα Στεφανή σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κινηματογράφο στο Παρίσι, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και στο National Film and Television School στη Βρετανία, όπου ειδικεύτηκε στη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ. Και στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας διδάσκει στο Τμήμα Επικοινωνίας και Ενημέρωσης την τέχνη του κινηματογράφου, έχοντας κάνει ταινίες όπως οι «Αθήναι», «Letters from Albatross», «Επισκέψεις στο σπίτι του Ε.Χ. Γονατά» «Ακρόπολις», «Το κουτί» που προβάλλονται σε φεστιβάλ πρωτοπορίας και αίθουσες μουσείων σύγχρονης τέχνης. Το «Χειρόγραφό» της συμμετείχε τον Μάιο του 2018, ως ταινία μικρού μήκους πλέον, στο Φεστιβάλ του Ομπερχάουζεν. Για τον πειραματικό κινηματογράφο θεωρείται από τα πιο σημαντικά και παλαιότερα φεστιβάλ και εκεί κέρδισε το δεύτερο βραβείο στο Τμήμα του Διεθνούς Διαγωνιστικού Προγράμματος. Η κριτική επιτροπή σημείωσε για την ταινία: «Αυτό το σύγχρονο παραμύθι χρησιμοποιεί με μοναδικό τρόπο το αρχειακό υλικό, με διακριτική ποιητική ευφυΐα».

«Αυτή τη στιγμή ένα είναι το ερώτημα για μένα. Ενώ έχουμε τόσο φτηνή τεχνολογία, όλοι οι ντοκιμαντερίστες σκοτώνονται για να αγοράσουν την τελευταία κάμερα υψηλής τεχνολογίας. Αλλά τι σημασία έχει για το ντοκιμαντέρ η ποιότητα της εικόνας; Στο ντοκιμαντέρ μετρά η εγγύτητα του απρόοπτου, η ενσυναίσθηση, η επαφή με τον άλλον. Νέα παιδιά που δεν έχουν χρήματα δίνουν 30.000 ευρώ για τον εξοπλισμό ενός ολόκληρου συνεργείου και αναρωτιέσαι, αφού ο Κρόνενμπεργκ έκανε fiction ταινία με το κινητό, γιατί πρέπει να κάνεις όλο αυτό το θέατρο με τον παραγωγό, με τον διευθυντή παραγωγής, εφόσον μπορείς να το κάνεις έτσι απλά; Εγώ δουλεύω ή μόνη μου ή το πολύ με άλλον έναν συνεργάτη. Πάντα. Φαντάζομαι ότι υπάρχουν σενάρια για ταινίες που χρειάζονται κόστος παραγωγής υψηλό. Αλλά αν δεν κάνεις τέτοιου είδους σινεμά και κάνεις ταινία σε ένα δωμάτιο, γιατί να μην τελειώνεις το ζήτημα πιο απλά; Βρίσκεις τρόπους με λίγα λεφτά. Ακόμα και του Βασίλη Κεκάτου που πήρε βραβείο στις Κάννες και στη Δράμα είναι μια ταινία που έγινε με συνεργείο, αλλά δεν κόστισε πάρα πολλά λεφτά».

Πιστεύεις ότι έχουμε ελλιπή σενάρια στο σινεμά; Ή ο σκηνοθέτης μπορεί να το αξιοποιεί;

Τι να σου πω… Ο Γκοντάρ μπορούσε να πάρει ένα σενάριο από το τίποτα και να κάνει ένα αριστούργημα. Αυτό, το να βλέπεις ξεχωριστά το σενάριο από τον σκηνοθέτη, μου φαίνεται τελείως πασέ. Μου φαίνονται πολύ σχηματικά όλα αυτά. Το ότι δίνονται πολλά λεφτά για σεμινάρια και workshops για να φτάσει το σενάριο να γίνει πολύ τέλειο… Πολλή συζήτηση για δημιουργική γραφή γίνεται και μου φαίνεται διόλου δημιουργική διαδικασία. Εχω πολλά ερωτηματικά για το πώς μπαίνει όλο το σύστημα παραγωγής μέσα σε αυτήν την προεργασία μέχρι να γίνει το σενάριο. Συνδέεται πολύ με το σε ποια φεστιβάλ θα πάνε οι ταινίες που βγαίνουν από αυτά τα σενάρια. Σαν προετοιμασία, προπαρασκευαστικό τμήμα, για να σιγουρέψεις τη συμμετοχή σου σε συγκεκριμένο φεστιβάλ. Ολος αυτός ο κύκλος, από την τελειοποίηση σεναρίου έως τη συμμετοχή σε φεστιβάλ, προϋποθέτει ότι επενδύεις πολλά χρήματα. Δηλαδή ένας δημιουργός εξαρτάται από τον παραγωγό. Σκέφτομαι αν ο Δαμιανός ή ο Τορνές, που δεν είχαν χρήματα, θα μπορούσαν να σταθούν σε αυτήν τη νέα συνθήκη. Ακόμα και ο Αγγελόπουλος δε νομίζω ότι θα πήγαινε σε δημιουργικά σεμινάρια. Ή και οι γυναίκες σκηνοθέτες, η Αντουανέτα Αγγελίδη και η σπουδαιότερη του ελληνικού κινηματογράφου, η Τόνια Μαρκετάκη. Αλλά και στα εικαστικά με τα προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας (residency) πάλι παρατηρώ αντίστοιχες εξαρτήσεις για να υπάρξει σήμερα ο καλλιτέχνης. Υπάρχει μια διαμεσολάβηση, που μπαίνουν διάφοροι και βγάζουν λεφτά. Πρέπει να φτιάχνεις ένα δίκτυο σχέσεων. Θυμάμαι στο Μοντεσόρι, όπου πήγαινα σχολείο μικρή, μας έλεγαν ότι κάθε παιδάκι έχει τον τρόπο του και τον χρόνο του. Ε, αυτό λοιπόν. Δεν έχουν όλοι τον ίδιο τρόπο, και όμως, παρ’ όλα αυτά, παγιδεύεσαι στον τρόπο των όλων, τον τρόπο του συνόλου.

Είναι όλα μια βιομηχανία…

Μα καθένας στην τέχνη πασχίζει να βρει τον τρόπο του. Και όλη αυτή η ομοιομορφία σε αναγκάζει να κάνεις το πιο θεαματικό για να ξεχωρίσεις. Είναι ενάντια στην εσωστρέφεια. Το residency, με την έννοια να υπάρχει ένας χώρος να πηγαίνεις να στοχαστείς και να δουλέψεις, το δέχομαι. Δεν είναι πάντα έτσι. Συχνά υπάρχουν σχέσεις αγοράς και ιεραρχίας. Θα έλεγα σχέσεις εξουσιαστικές από την πλευρά του οικοδεσπότη.

Πρέπει να έχεις και κάποιον μάνατζερ. Κάποιον να του φορτώνεις αυτές τις διαδικαστικές συνθήκες.

Δεν θέλω να γενικεύω. Πάντως στον κινηματογράφο έτσι γίνεται. Παραμένω στον κινηματογράφο, αλλά νομίζω ότι είναι πιο εύκολο να δείχνω τη δουλειά μου στα εικαστικά παρά στον κινηματογράφο, γιατί τα ντοκιμαντέρ που κάνω είναι μικρές ιστορίες. Στον κινηματογράφο το ντοκιμαντέρ το λένε «κινηματογράφο τεκμηρίωσης». Εγώ το ντοκιμαντέρ το αντιλαμβάνομαι ως ό,τι είναι έξω από την τεκμηρίωση. Επομένως με βρίσκει τελείως αντίθετη.

Πηγαίνεις με μια άλλη ματιά, πιο αφηγηματική, πιο αισθαντική, αναζητώντας μια εμπειρία…

Ναι. Οπότε κι εκεί νιώθω ξένη. Εδώ πάει να γίνει τεκμηρίωση και το fiction. Μιλάμε για κάποιο θέμα, λες και πρέπει να υπάρχει κάτι για να το αντιληφθούμε. Πρέπει να είναι «για κάτι». Αν δεν υπάρχει κάτι να αντιληφθούμε, καταργείται το έργο. Πού ακούστηκε αυτό; Το έργο είναι ανοιχτό στον θεατή του. Το να προτείνει το ίδιο το έργο την ανάγνωσή του, αυτό με τρελαίνει. Δεν ξέρω αν ο Τσέχοφ ή ο Ντοστογέφσκι σού λένε, διάβασέ με με αυτόν τον τρόπο. Ή ο Γιόζεφ Μπόις υπήρχε ποτέ περίπτωση να σου προτείνει να τον δεις με συγκεκριμένη οπτική; Τότε όλα θα ήταν διδακτικά και μονοσήμαντα. Ολη αυτή η μανία της νοηματοδότησης σε κουράζει.

Το ένστικτο είναι οδηγός στη δημιουργία;

Για μένα αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι θα πρέπει να είναι ακαριαία αίσθηση. Το να το ακούω, να το βλέπω, να το διαβάζω πρέπει να είναι «μπαμ», κάτι ακαριαίο που θα με συνεπάρει. Και στο οποίο μετά θα δώσω χρόνο και προσοχή για να το ψάξω περισσότερο. Πού ακούστηκε να πρέπει να διαβάζω τόση θεωρία ή τόσες επεξηγήσεις σε συνοδευτικές λεζάντες και κείμενα προκειμένου να παρακολουθήσω ένα καλλιτεχνικό έργο; Βρέθηκα στην Μπιενάλε της Βενετίας και ένιωσα ότι είμαι σε σουπερμάρκετ. Σε σχέση με την documenta, όπου επίσης είχα συμμετάσχει, όλη η Μπιενάλε ήταν υπερβολικά στημένη για το θέαμα. Spettacolo!

Η συμμετοχή σου στην Μπιενάλε σχετίζεται με την ταινία που έδειξες και στο φεστιβάλ της Σύρου.

Είναι έργο σε εξέλιξη. Στη Βενετία λέγεται «Μόνο άνδρες» και είναι ένα μωσαϊκό από ταινίες που έχω κάνει με διάφορες σκηνές με άνδρες που αμπελοφιλοσοφούν. Και σε μια άλλη γωνία του τοίχου είναι η Δήμητρα (μια ιερόδουλη) που νομίζεις ότι τους κοιτάει χωρίς να συμμετέχει. Επειδή η γυναίκα αυτή ως ιερόδουλη είναι συχνά το αντικείμενο του βλέμματος, αυτή που το σώμα της βάλλεται, η στάση της είναι αινιγματική: είτε βλέπει με κριτική ματιά είτε χαμογελάει.

Στην ανολοκλήρωτη ταινία που είδαμε στη Σύρο φαίνεται από την πλευρά σου ότι της βάζεις μια προστατευτική μεμβράνη, επειδή είναι ευάλωτη.

Ναι, αυτό επεδίωξα. Είναι το ζητούμενό μου. Οι γυναίκες που είδαν την ταινία νιώθουν άνετα. Οι άνδρες νιώθουν ότι η Δήμητρα τους επιτίθεται. Κάτι σε ενοχή τούς βγαίνει, δεν ξέρω.

Το κάνεις τρυφερά με ένα θέμα γύρω από το οποίο υπάρχει προκατάληψη ή μελοδραματική αντιμετώπιση. Πώς την έπεισες να την κάνεις ντοκιμαντέρ;

Είναι ντίβα, στην αρχή βαριόταν, δεν ήθελε. Εκανα έναν χρόνο για να την πείσω. Μου θυμίζει πολύ τον Γονατά σε αυτό. Ο Γονατάς στην αρχή δεν ήθελε και μετά ήταν όλα για τον φακό, αυτός που οδηγεί την ταινία. Σκεφτόμουν ότι αν αυτοί οι δύο γνωρίζονταν, θα έκαναν πολύ καλή παρέα. Μόνο που η Δήμητρα δεν θέλει να «σπάσει» και να ανοιχτεί. Ομως είναι άνθρωπος που δεν έχει πίκρα. Είναι γενναιόδωρη και συνέχεια θέλει να βοηθάει. Μου τη γνώρισε η φίλη μου, υπεύθυνη για το σινεμά στο Γκαίτε, Σοφία Μιχαηλίδου από μια παραγωγή της γερμανικής τηλεόρασης για τη νυχτερινή Αθήνα. Θέλω να κρατήσω μια απόσταση από αυτό που έχω μαζέψει και να το ξαναπιάσω αργότερα, σε έναν μήνα, για να το τελειώσω. Ετσι θα μπορέσω να της δώσω ένα φινάλε.