Με οδηγό τη μετάφραση

να έργο με έμμετρο στίχο, με ρίμα, καθορίζεται, πρώτα απ’ όλα, από αυτό το ίδιο το γεγονός, πέρα από τον μύθο, την πλοκή ή τους χαρακτήρες του. Γι’ αυτό και η μεταφορά – μετάφραση σε άλλη γλώσσα αποτελεί καθοριστικό στοιχείο στην όποια σκηνική του αναπαράσταση, πολλώ δε μάλλον όταν πρόκειται για θέατρο. Η «Φαίδρα» του Ρακίνα που έκανε πρεμιέρα το περασμένο καλοκαίρι στη Μικρή Επίδαυρο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, ανήκει πλήρως σε αυτή την κατηγορία.

Ο Ρακίνας (Jean Racine, 1639-1699), εις εκ των τριών μεγάλων γάλλων δραματουργών του 17ου αιώνα, μαζί με τον Κορνήλιο (Pierre Corneille) και τον Μολιέρο (Jean-Baptiste Poquelin, dit Moliere), είναι ίσως ο πλέον επηρεασμένος από τον αρχαίο κόσμο και ειδικότερα από την αρχαία τραγωδία, συγγραφέας.

Αναπροσαρμοσμένη στον χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς, και με τη νέα διανομή της η παράσταση της Εφης Θεοδώρου, εκμεταλλεύτηκε πλήρως το φυσικό τοπίο αλλά και το φυσικό φως – η δίωρη διάρκεια της «Φαίδρας» εξελίχθηκε χωρίς φωτισμούς, μια που το έργο ξεκίνησε στις έξι το απόγευμα και ολοκληρώθηκε στις οκτώ το βράδυ. Με διάσπαρτες κολόνες να καθορίζουν το σκηνικό της Εύας Μανιδάκη, ο θίασος, ολόκληρος και εξαρχής επί σκηνής, βημάτιζε οριζοντίως και καθέτως, άλλοι μπροστά και άλλοι πίσω, ανάμεσα στα αρχαία, με το μαύρο να κυριαρχεί στα κοστούμια. Στίχοι από τη «Φαίδρα», στα γαλλικά, σαν ψίθυροι, ακούγονταν από τα μεγάφωνα – τοποθετημένα πάνω στις κολόνες.

Η Εφη Θεοδώρου που γνωρίζει καλά το γαλλικό θέατρο βυθίστηκε στον κόσμο του Ρακίνα και εκμεταλλεύτηκε πλήρως την ποιητική μετάφραση του Στρατή Πασχάλη, και πολύ καλά έκανε. Η παράσταση αποτελεί ουσιαστικά μια θεατροποιημένη εκδοχή του έμμετρου κειμένου του ποιητή και μεταφραστή, χωρίς άλλα σκηνοθετικά τερτίπια. Αφησε τον λόγο να ακουστεί, να απλωθεί στον χώρο. Κι εδώ βρίσκεται και η ουσία αυτής της «Φαίδρας», που επιχειρεί ένα διάλογο ανάμεσα στις γλώσσες και τους ήχους τους.

Με έναν εσωτερικό ρυθμό και εμφανώς δουλεμένες μία μία τις λέξεις ο Πασχάλης παραδίδει στο κοινό – όχι μόνον του θεάτρου αλλά και της λογοτεχνίας και του πολιτισμού – ένα κείμενο που υπακούει στον διπλό του ρόλο. Από τη μια είναι απόλυτα, σχεδόν, πιστό στο γαλλικό πρωτότυπο, κι από την άλλη, γίνεται εξίσου ελληνικό, ως προς τη γλώσσα.

Η θεματική της τραγωδίας του Ρακίνα, εμπνευσμένη από τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη και τη «Φαίδρα» του Σενέκα, επικεντρώνεται στον βασανιστικό και καταδικασμένο έρωτα της ηρωίδας προς τον γιο του άντρα της. Ο απαγορευμένος έρωτας της Φαίδρας για τον Ιππόλυτο, τον γιο του Θησέα, την οδηγεί σε «εγκληματικά» λάθη, σε λάθη που σπέρνουν τον θάνατο.

Η Μαρία Σκουλά ερμήνευσε με δύναμη και εσωτερικό παλμό την τραγική Φαίδρα, βασίλισσα και γυναίκα μαζί, πετυχαίνοντας μια επικίνδυνη ισορροπία. Οι νεοφερμένοι στον θίασο, Μάξιμος Μουμούρης και Μάνος Πετράκης, στους ρόλους του Θησέα και του Ιππόλυτου, αντιστοίχως, διέγραψαν διαφορετικές πορείες: Ο πρώτος βρήκε τον ρυθμό του ήρωά του προς το τέλος της παράστασης, μετά τις μεγάλες αποκαλύψεις, ενώ ο δεύτερος ήταν ένας συνεπής Ιππόλυτος που οδήγησε τον ρόλο του, βήμα βήμα, προς μια ωριμότητα. Η Μαριάννα Δημητρίου, η τροφός και έμπιστη της Φαίδρας Οινώνη, ακολούθησε τις εναλλαγές της ηρωίδας της, ενδίδοντας, ενίοτε, στη μονοτονία. Περισσότερο ο Γιωργής Τσαμπουράκης (Θηραμένης) και λιγότερο η Πηνελόπη Τσιλίκα (Αρικία) υπηρέτησαν τους ρόλους τους.

Η μουσική δεν είναι ρούχο…

Στον «Ράφτη Κυριών» του Φεϊντό που ανεβάζει ο Γιάννης Μπέζος στο θέατρο Προσκήνιο, ο Φοίβος Δεληβοριάς γράφει πρωτότυπη μουσική και τραγούδια, ακολουθώντας το πνεύμα του έργου. Στην παράσταση «Ωνάσης, τα θέλω όλα» που θα κάνει πρεμιέρα, στο Παλλάς, σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή, ο Κωστής Μαραβέγιας υπογράφει τη μουσική. Συνεχίζοντας τη συνεργασία του με τον Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη, ο Μίνως Μάτσας γράφει τη μουσική για το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;» του Αλμπι (Θέατρο Αθηνών). Ο Θοδωρής Οικονόμου είναι ο μουσικός συνομιλητής στα «Μαθήματα Πολέμου» του Δημήτρη Λιγνάδη, που επαναλαμβάνονται (για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων) στο Μέγαρο. Η Κατερίνα Πολέμη είναι η μουσικός που με τις συνθέσεις της συμμετέχει στον «Γιούγκερμαν» του Καραγάτση στο Πορεία, τη θεατρική πρόταση του Δημήτρη Τάρλοου που επιστρέφει και φέτος στη σκηνή. Και δεν είναι οι μόνοι: Στο θέατρο, τα τελευταία χρόνια, η μουσική δίνει ένα δυναμικό παρών, όχι ως συμπληρωματικό στοιχείο αλλά ως ίσος συνομιλητής, με τη δική της αυτονομία. Κυρίως σε ό,τι αφορά στην πρόζα, οι παραστάσεις δεν «ντύνονται» μουσικά ούτε αρκούνται, σε μεγάλο βαθμό πλέον, στη λεγόμενη «μουσική επένδυση». Αντιθέτως καλούν τους συνθέτες να συμμετάσχουν ενεργά, γεγονός που οδηγεί σε μια ολοκαίνουργια μουσική παραγωγή. Κάτι που μέχρι πρότινος αφορούσε το αρχαίο δράμα και την αριστοφανική κωμωδία και φυσικά το μιούζικαλ, το μουσικό θέατρο και την επιθεώρηση.

Εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον αυτή η νέα τάση, που στο παρελθόν λειτουργούσε περιορισμένα – όπως συνέβαινε με τη συνεργασία του Δημήτρη Καμαρωτού με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό ή την Αμαλία Μουτούση, ή της Ελένης Καραΐνδρου στις σκηνοθεσίες του Αντώνη Αντύπα. Κι αν στον κινηματογράφο το κεφάλαιο «μουσική» στις ταινίες ήταν (και παραμένει) δεδομένο, διεθνώς αλλά και στη χώρα μας, δεν συνέβαινε το ίδιο με το θέατρο. Η μουσική δεν είναι ρούχο για να ντύσουμε το θέατρο. Είναι καθοριστική για να ολοκληρωθεί το αποτέλεσμα που ξεκινά από το κείμενο, περνά στη σκηνοθεσία για να καταλήξει στις ερμηνείες – με εξίσου σημαντικά στοιχεία τη σκηνογραφία, τα κοστούμια, τους φωτισμούς.

Η νεότερη γενιά δημιουργών – σκηνοθετών αποζητά την πρωτότυπη μουσική, δημιουργεί σταθερές συνεργασίες και με τον τρόπο της συμβάλλει σε μια θεατρική μουσική βιβλιοθήκη, παρακαταθήκη για το μέλλον.