«Οσα μου έμαθαν οι σουρεαλιστές στο Παρίσι»

Οταν ο Νάνος Βαλαωρίτης συνάντησε στο διαμέρισμά του στην Αθήνα τον Χανς Ούλριχ Ομπριστ ήταν 30 Οκτωβρίου του 2010. Ο διάσημος ελβετός επιμελητής, Νο 1 στη λίστα με τους πιο ισχυρούς ανθρώπους της τέχνης για το 2009 (και το 2016, σύμφωνα με την εικαστική επιθεώρηση «Art Review»), βρισκόταν στην ελληνική πρωτεύουσα για να οργανώσει έναν μαραθώνιο συνεντεύξεων, το Marathon Project, με προσωπικότητες του πολιτισμού από την Ελλάδα και τον κόσμο. Το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού και η επιμελήτρια Νάντια Αργυροπούλου τον είχαν προσκαλέσει για να συμπληρώσει τον επετειακό εορτασμό 2.500 χρόνων από τη μάχη του Μαραθώνα. Παραμονές της εκδήλωσης, ο Χανς Ούλριχ Ομπριστ επισκέφθηκε, συνομίλησε και κατέγραψε τη συζήτησή του με τον Νάνο Βαλαωρίτη, που ήταν καλεσμένος στο Marathon Project στο Μουσείο Ακρόπολης. Αποσπάσματα αυτής της συζήτησης δημοσιεύουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ», ύστερα από ευγενική παραχώρηση του Χανς Ούλριχ Ομπριστ. Στο απόσπασμα της συνομιλίας τους προβάλλεται η σχέση του Νάνου Βαλαωρίτη με τον σουρεαλισμό καθώς και το εικαστικό του έργο.

Χανς Ούλριχ Ομπριστ: Δεδομένης της πολύ έντονης συμμετοχής σας στον σουρεαλισμό μετά τη συνάντησή σας με τον Μπρετόν, από τη συνάντηση μαζί του και μέχρι την έκθεσή σας στο Κέντρο Πομπιντού το 1990-91 ποιος θα ήταν ο ορισμός σας για τον σουρεαλισμό τώρα; Πώς θα τον ορίζατε;

Νάνος Βαλαωρίτης: Από όλους τους μαθητές που ήταν εκεί έμαθα πολλά πράγματα που δεν θα μπορούσα να τα γνωρίζω από την Ελλάδα. Ειδικά για τους ανθρώπους που με ενδιέφεραν, τους συγγραφείς, τους καλλιτέχνες και κυρίως τους προδρόμους, τους γονείς της λογοτεχνίας. Ενα καλό παράδειγμα είναι η νεογοτθική λογοτεχνία του 18ου και 19ου αιώνα. Αυτό ήταν κάτι που στην Ελλάδα δεν θα μπορούσα να το γνωρίσω. Το ίδιο και ο γερμανικός ρομαντισμός, η σημασία των γερμανών Ρομαντικών του 17ου αιώνα ως προαγγέλων των σουρεαλιστών και ούτω καθεξής. Εξίσου και όλες οι γαλλικές διασυνδέσεις, οι προπομποί του 19ου αιώνα, από τον Λοτρεαμόν μέχρι τον Ρεμπό, τον Νερβάλ και όλους τους άλλους. Πέρασα ένα πολύ δημιουργικό διάστημα και πρέπει να πω ότι έμαθα πολλά μέσα σε αυτά τα έξι χρόνια που σύχναζα ανάμεσα στους σουρεαλιστές. Στη συνέχεια, όταν επέστρεψα στην Ελλάδα τη δεκαετία του ’60, είδα ότι το μοντέρνο κίνημα είχε λίγο – πολύ καταρρεύσει και σκορπίσει…

Χ.Ο.Ο.: Η έκθεση ως μέσο δίνει τη δυνατότητα να διατυπώσει τη σύνδεση μεταξύ της λογοτεχνίας και της τέχνης. Ωστόσο υπάρχει και το δικό σας εικαστικό έργο και η Νάντια Αργυροπούλου μού μίλησε για αυτά τα εξαιρετικά κολάζ που κάνατε και έχουν σχέση με την αρχαιότητα. Μπορείτε να μου μιλήσετε γι’ αυτό;

Ν.Β.: Εχω κάνει μια ολόκληρη σειρά κολάζ της ελληνικής μυθολογίας. Ξεκίνησα με τον μύθο της Δημιουργίας και τους θεούς του Ολύμπου, παρουσιάζοντάς τους φυσικά με έναν νεωτερικό τρόπο, σαν να ήταν είτε μέλη της ευρωπαϊκής κοινωνίας του 19ου αιώνα είτε της αποικιακής με ανάμειξη άλλων φυλών κ.λπ. Από τους Εσκιμώους και τους Κινέζους στους μαύρους και ούτω καθεξής.

Χ.Ο.Ο.: Αυτό που περιγράψατε παραπάνω αποκτά ολικό υβριδικό χαρακτήρα.

Ν.Β.: Ακριβώς. Τότε έκανα κολάζ σε κάθε ήρωα με μεγάλους κύκλους μύθων. Για παράδειγμα, οι άθλοι του Ηρακλή, η Αργοναυτική Εκστρατεία του Ιάσονα. Ο Οιδίποδας επίσης παρουσιάζεται σε κολάζ. Και ο Θησέας. Ολοι οι σημαντικοί ήρωες της ελληνικής μυθολογίας. Και όλοι οι θεοί, φυσικά.

Χ.Ο.Ο.: Και αυτός ο κύκλος των κολάζ δεν έχει δημοσιευθεί;

Ν.Β.: Ορισμένα δημοσιεύθηκαν σε περιοδικά.

Χ.Ο.Ο.: Αλλά όχι ως βιβλίο;

Ν.Β.: Οχι σε τόμο. Σε μικρά περιοδικά, εδώ κι εκεί, αρκετά συχνά.

Χ.Ο.Ο.: Το καταγράψατε αυτό σε ένα αρχείο; Αναρωτιόμουν, πρέπει να έχετε ένα εξαιρετικό αρχείο. Πώς οργανώνεται; Υποθέτω, αυτά τα κολάζ βασίζονται σε ευρεθείσες εικόνες (found images) κι έτσι πρέπει να έχετε έναν άτλαντα ή κάτι τέτοιο.

N.B.: Εχω συλλέξει πολλά βιβλία του 19ου αιώνα από υπαίθριες αγορές και παλαιοβιβλιοπώλες εδώ στην Αθήνα. Ετσι έγιναν με ό,τι είχα στα χέρια μου…

Χ.Ο.Ο.: …και κόβατε.

Ν.Β.: Εκοβα σελίδες και δημιούργησα αυτήν τη μυθολογία, με την οποία, νομίζω, φρίκαραν οι περισσότεροι από τους έλληνες εκδότες, οι οποίοι δεν θα την εξέδιδαν. Μέχρι σήμερα δεν έχω βρει κανέναν εκδότη.

Χ.Ο.Ο.: Τι νομίζετε ότι ήταν αυτό που τους φρίκαρε;

Ν.Β.: Οι Ελληνες είναι πολύ «μαγκωμένοι» πάνω στο κλασικό ιδεώδες της αρχαίας Ελλάδας, όπως προβάλλεται στις αναπαραστάσεις των αγγείων, των αγαλμάτων και στα βιβλία Ιστορίας. Ετσι, γι’ αυτούς τους εκδότες, αυτή είναι μια πολύ ασεβής προσέγγιση της ελληνικής μυθολογίας. Στους φίλους μου, φυσικά και άρεσαν, επειδή σκέφτονται όπως εγώ. Αλλά ο απλός έλληνας εκδότης δεν θα δεσμευόταν, ούτε οικονομικά ούτε με άλλο τρόπο, για να τα αναδείξει. Μου τα απέρριψαν περίπου έξι ή επτά εκδότες.

Χ.Ο.Ο.: Επομένως, αυτό είναι ένα απραγματοποίητο πρότζεκτ;

Ν.Β.: Ναι, είναι. Το έχω σε τρία μεγάλα αρχεία, πίσω από σας. Εχω δώσει το ένα σε ένα κορίτσι που ήρθε και έκανε κάτι που θα παρουσιαστεί αύριο (σ.σ.: στο Marathon Project, στο Μουσείο Ακρόπολης). Και υπάρχουν ακόμη δύο. Μπορώ να σας δείξω. Βλέπετε, έχουν οργανωθεί καλά… Αυτό εδώ είναι όλο για τον Ηρακλή. Αυτή είναι η μητέρα του, για παράδειγμα. Εκοψα επίσης ένα πολύ ηλίθιο βιβλίο για την ελληνική μυθολογία, πολύ αφελές, και οι λεζάντες εδώ έχουν ένα πολύ περίεργο αποτέλεσμα σε σχέση με τις εικόνες. Είναι πολύ ειρωνικές.

Χ.Ο.Ο.: Είναι μια οικειοποίηση.

Ν.Β.: Ακριβώς. Détournement, όπως θα έλεγαν και οι καταστασιακοί καλλιτέχνες.

Χ.Ο.Ο.: Είναι πανέμορφο, καταπληκτικό! Αυτό είναι ένα κείμενο συνδυασμένο με μια εικόνα;

Ν.Β.: Ναι. Αυτό το μικρό κείμενο κάτω από την εικόνα κόπηκε από αυτό το βιβλίο μυθολογίας. Και συνεχίζεται με αυτόν τον τρόπο. Με διάφορα στοιχεία που υπήρχαν στο βιβλίο, ένα πολύ ανόητο βιβλίο, το οποίο εικονογράφησα με οικειοποιημένες εικόνες που πήρα από άλλα μυθιστορήματα του 19ου αιώνα και ούτω καθεξής. Το αστείο είναι η σχέση μεταξύ κειμένου και εικόνας.

Χ.Ο.Ο.: Τα οποία δεν προορίζονταν να είναι σε ενιαία μορφή;

Ν.Β.: Τα οποία δεν προορίζονται να είναι μαζί, φυσικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως αυτή εδώ που σας δείχνω… Είναι ο Θησέας, για παράδειγμα. Ο Θησέας άρχισε ένα ταξίδι από την Τροιζήνα, όπου γεννήθηκε, για να βρει τον πατέρα του. Αυτό [του δείχνει κάτι] δεν είναι ακριβώς το πλαίσιο του ελληνικού μύθου.

Χ.Ο.Ο.: Επομένως είναι μια πολλαπλή οικειοποίηση;

Ν.Β.: Ακριβώς. Και συνεχίζω με αυτόν τον τρόπο.

Χ.Ο.Ο.: Πραγματικά πρέπει να γίνει ένα βιβλίο!

Ν.Β.: Θα έπρεπε να γίνει. Νομίζω ότι ο δεύτερος και ο τρίτος τόμος είναι καλύτεροι, επειδή η ποιότητα των κολάζ βελτιώνεται όσο συνεχίζω. Μερικές φορές είναι μια απλή μικρή λεπτομέρεια και μερικές φορές είναι ένα πιο περίτεχνο κολάζ. Σαν αυτό εδώ. Ορισμένα προέρχονται από τα ίδια βιβλία που χρησιμοποίησε ο Μαξ Ερνστ. Αυτό, για παράδειγμα, προέρχεται από ένα βιβλίο που χρησιμοποίησε και ο Μαξ Ερνστ.

Χ.Ο.Ο.: Τον γνωρίζατε τον Μαξ Ερνστ;

Ν.Β.: Ναι, τον ήξερα. Τον συνάντησα στην Ελλάδα και δειπνήσαμε μαζί. Ενα πολύ ωραίο και γοητευτικό άτομο. Μου άρεσε πάρα πολύ. Είχε διακόψει τις σχέσεις του με τον Αντρέ Μπρετόν εκείνη την εποχή, δυστυχώς. Αλλά ξέρεις μερικές φορές πώς είναι αυτά τα πράγματα…