«Στο σχολείο διδάσκουν {LF}τον φτωχότερο {LF}ορισμό {LF}της ποίησης»

Από την ερχόμενη Δευτέρα 23 έως τις 26 Σεπτεμβρίου η Αθήνα δεξιώνεται ποιητές απ’ όλο τον κόσμο. Στο πλαίσιο του 5ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ποίησης Αθηνών που διοργανώνει ο Κύκλος Ποιητών, σε συνεργασία με το Μέγαρο Μουσικής, με την υποστήριξη του Δήμου Αθηναίων και υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού, ποιητές από τη Βολιβία ως την Ινδία και από την Κούβα ως την Παλαιστίνη θα συναντηθούν με έλληνες ομοτέχνους τους, θα διαβάσουν ποιήματα σε διάφορα σημεία της Αθήνας, θα συζητήσουν για ποίηση και μετάφραση. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους είναι ο κουβανός Βίκτορ Ροντρίγκες Νούνιες (Αβάνα, 1955). Πολυγραφότατος και πολυβραβευμένος, έχει ανθολογηθεί και μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες, είναι κριτικός, μεταφραστής και καθηγητής ισπανοαμερικανικής λογοτεχνίας στο Κένιον Κόλετζ στις ΗΠΑ. Το «Νσυν» φιλοξενεί μία συνέντευξη του Δημήτρη Αγγελή από τον Κύκλο Ποιητών με τον κουβανό ομότεχνό του.

Βίκτορ, πώς έφτασες στην ποίηση;

Δεν προέρχομαι από μια οικογένεια διανοουμένων, ούτε καν από τη μεσαία τάξη, αλλά από μια οικογένεια εργατών και αγροτών – ήταν εργάτες κατά τη συγκομιδή ζαχαροκάλαμου και αγρότες στη διάρκεια του λεγόμενου «χρόνου διακοπής», όταν η δουλειά στη βιομηχανία ζάχαρης σταματούσε. Αυτοί οι εργάτες και αγρότες ήταν με τη σειρά τους παιδιά μεταναστών της Γαλικίας, δηλαδή είχαν μαζί με μια ισχυρή ταξική συνείδηση και μια αίσθηση ετερότητας – νομίζω πως εγώ κληρονόμησα και τα δύο. Στο σπίτι των παππούδων απ’ τη μεριά της μητέρας μου, όπου μεγάλωσα, δεν υπήρχε κανένα βιβλίο, ούτε καν η Βίβλος. Δεν ήμουν κανένα ιδιαίτερο παιδί, έκανα ό,τι έκανε κάθε αγόρι ταπεινής οικογένειας στην Κούβα εκείνης της εποχής, από το να δουλεύω στα χωράφια μέχρι να παίζω μπέιζμπολ το απόγευμα. Ποτέ δεν σκέφτηκα ότι θα γίνω συγγραφέας, ούτε καν ότι θα σπουδάσω σε πανεπιστήμιο και ήθελα να δουλέψω στην καλύτερη στα τρένα, να γίνω μηχανοδηγός. Ανακάλυψα την ποίηση όταν ήμουν στο προπανεπιστημιακό έτος, στο Σιενφουέγος, και χάρη σε μια καλή δασκάλα των ισπανικών, που το όνομά της δεν θυμάμαι. Εκεί παρακολούθησα το πρώτο μου εργαστήριο λογοτεχνίας, με επικεφαλής την ποιήτρια Αλμπις Τόρες, η οποία υπήρξε η πρώτη μου μέντορας. Αργότερα, όταν σπούδαζα κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, συμμετείχα στο εργαστήριο Ρόκε Ντάλτον. Αυτό το εργαστήριο ήταν κάτι διαφορετικό, δεν είχε δάσκαλο και οι μαθητευόμενοι διδάσκαμε ο ένας τον άλλο. Εκεί διαμορφωθήκαμε αρκετοί από τους σημαντικότερους κουβανούς συγγραφείς σήμερα – αρκεί ν’ αναφέρω ένα μόνο όνομα, τον Λεονάρντο Παδούρα.

Ποιοι ποιητές σε επηρέασαν όταν ξεκίνησες να γράφεις;

Αρχισα να γράφω το 1973 στη σκιά του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, από τον οποίο έμαθα ότι η ποίηση είναι στοχασμός σε εικόνες και λόγια σε ρυθμό… Επίσης διάβασα εντατικά τότε και άλλους ποιητές της Γενιάς του 1927, καθώς και την αυτοβιογραφία του Ραφαέλ Αλμπέρτι που μου πρόσφερε έναν οδηγό για το πώς πρέπει να είναι ο ποιητής. Και φυσικά, στους συνομηλίκους του από αυτήν την πλευρά του Ατλαντικού, όπως είναι ο Πάμπλο Νερούδα, ο Βισέντε Ουιδόμπρο και ο Σέσαρ Βαγιέχο. Ο Βαγιέχο σημάδεψε το πεπρωμένο μου, διότι μου έμαθε ότι η ποίηση αντιτίθεται σε κάθε ιδεολογία, ακόμα και σε μια επαναστατική όπως είναι ο μαρξισμός. Από τον Βαγιέχο έμαθα επίσης ότι το θεμελιώδες καθήκον ενός ποιητή είναι να αναζητά πάντα έναν άλλον τρόπο έκφρασης. Ασφαλώς, διάβασα επίσης πολλούς κουβανούς ποιητές και εκείνοι που με επηρέασαν περισσότερο είναι ο Ελισέο Διέγο και ο Φαγιάντ Χαμίς – είχα την τύχη να τους συναντήσω και τους δύο προσωπικά. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έχω διαβάσει συστηματικά την κλασική και σύγχρονη ποίηση από την Κίνα, την Ιαπωνία και τον αραβικό κόσμο, για να δω αν θα μπορέσω να θεραπευτώ από αυτήν τη θανατηφόρα ασθένεια που είναι ο ευρωκεντρισμός. Και τώρα που προετοιμάζομαι να έρθω στην Ελλάδα, διάβασα δύο τεράστιους ποιητές του 20ού αιώνα από τη χώρα σας, τον Ελύτη και τον Σεφέρη – ήμουν ήδη εξοικειωμένος με το έργο του Καβάφη και του Ρίτσου, αλλά όχι με το δικό τους. Εν πάση περιπτώσει, από τότε που δημοσίευσα τα πρώτα μου ποιήματα στην Gaceta de Cuba, στα τέλη του 1975, δεν έχω σταματήσει να διαβάζω, κυρίως ποίηση. Συνέβη εκείνη η δημοσίευση, αντί να μου δώσει χαρά, να με κάνει να νιώσω άσχημα, επειδή μου άνοιξε τα μάτια στο γεγονός ότι είχα πλήρη άγνοια, ότι δεν ήξερα τίποτα για την ποίηση ή οτιδήποτε άλλο.

Εχεις ζήσει σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής και συγχρόνως είσαι ο ποιητής της ισπανικής έκφρασης με τη μεγαλύτερη παρουσία στη διεθνή ποίηση.
Τι προσφέρει η ισπανική γλώσσα στον
σύγχρονο ποιητικό κόσμο;

Θεωρώ τον εαυτό μου ποιητή της ισπανικής γλώσσας – δεν πιστεύω σε πολιτικούς εθνικισμούς και πολύ λιγότερο σε ποιητικούς εθνικισμούς – αλλά οπουδήποτε με καλούν δεν πηγαίνω ως ποιητής της ισπανικής γλώσσας, αλλά ως ποιητής της Λατινικής Αμερικής. Αυτή είναι η ποίηση που πραγματικά ενδιαφέρει σήμερα στον κόσμο, και η λατινοαμερικανική ποίηση έχει πολλά να προσφέρει, μεταξύ άλλων τη δυνατότητα ενσωμάτωσης της αισθητικής πρωτοπορίας και της πολιτικής πρωτοπορίας, συνδέοντας τον πειραματισμό με τη δέσμευση. Η λατινοαμερικανική ποίηση προσφέρει επίσης κάτι σημαντικό, ειδικά στο αγγλοσαξονικό πλαίσιο, και είναι η μη παραίτηση της έκφρασης των συναισθημάτων. Ετσι, απορρίπτεται ένας άλλος ψευδής διχασμός, ο διαχωρισμός ανάμεσα στο συναίσθημα και τη διάνοια, που είναι τεχνητός όπως και πολλά άλλα πράγματα.

Για την πεζογραφία της Λατινικής Αμερικής υπάρχει ο όρος «μαγικός ρεαλισμός»,
υπάρχει κάτι ανάλογο στην ποίησή σου;

Οφείλω να ομολογήσω πως ναι, και δεν το είχα συνειδητοποιήσει μέχρι που με έκανε να το δω ο ιταλός ποιητής και καθηγητής Αλμπέρτο Φρακαρέτα. Πιστεύω ότι ο μαγικός ρεαλισμός είναι κάτι που φέρω μαζί μου, ήταν παρών στον κόσμο και στην αντίληψη του κόσμου μέσα στον οποίο μεγάλωσα, ήταν μέρος της ζωής μου στην Καγιάμα. Αυτός είναι ο λόγος που ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες είναι ένας από τους συγγραφείς που θαυμάζω περισσότερο. Οταν ήμουν παιδί, με υποχρέωναν να διαβάζω στο σχολείο και μπορούσα να το κάνω γιατί στο χωριό μου, όπου κατά τ’ άλλα δεν υπήρχε ούτε δημόσια ούτε ιδιωτική βιβλιοθήκη, κατέφτανε παρ’ όλα αυτά μια κινητή μονάδα. Ηταν μια βιβλιοθήκη τοποθετημένη σε ένα καμιόνι. Επαιρνα βιβλία, άρχιζα να τα διαβάζω και δεν τα τελείωνα, ούτε καν τα περιπετειώδη μυθιστορήματα. Αλλά μια μέρα τράβηξα κατά τύχη – αν υπάρχει πράγματι τύχη, κάθε μέρα αμφιβάλλω περισσότερο γι’ αυτό – ένα βιβλίο. Κι εκείνη τη φορά δεν το διάβασα μόνο ως το τέλος, αλλά το ξαναδιάβασα πολλές φορές. Ηταν το πρώτο βιβλίο που έβρισκα και που αναπαριστούσε πιστά τον κόσμο μου, τη ζωή της Καγιάμα. Αυτό το βιβλίο κατέληξα να μην το επιστρέψω και κατά συνέπεια έχασα το δικαίωμα να δανείζομαι βιβλία. Το αντίτυπο εξακολουθεί να με συνοδεύει, αν και ο χρόνος το κατέστησε δυσανάγνωστο, με τις σελίδες του ξεκολλημένες και να τρίβονται σε σκόνη. Αυτό το βιβλίο είναι τα Εκατό χρόνια μοναξιάς. Παρεμπιπτόντως, η γραφή του Γκαρσία Μάρκες ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της ποίησης παρά σε εκείνη της πεζογραφίας. Θεωρώ ότι ο φτωχότερος ορισμός για την ποίηση είναι εκείνος που μας διδάσκουν στο σχολείο και που την υποβιβάζει στην κατάσταση ενός απλού λογοτεχνικού είδους. Η ποίηση υπάρχει πριν από τη λογοτεχνία και, στις σημαντικότερες περιπτώσεις, το μυθιστόρημα, το διήγημα, το δοκίμιο είναι ποιητικά είδη. Εν πάση περιπτώσει, πιστεύω ότι ο μαγικός ρεαλισμός είναι κάτι περισσότερο από μια ετικέτα για να πωλούνται βιβλία – και γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο Γκαρσία Μάρκες απεχθανόταν τον όρο. Αλλά ο μαγικός ρεαλισμός είναι ένα σημαντικό ρήγμα με την ευρωπαϊκή νοοτροπία, με το βασίλειο της λογικής, με τον δυτικό λόγο. Είναι ακριβώς αυτό που προσπαθώ να πετύχω κι εγώ με την ποίησή μου.