Ποντίων ήχος και ήθος

Τιμάται φέτος (δεν θα πω, όπως από συνήθεια λέγεται, γιορτάζεται!) η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Δεν είμαι ιστορικός και δεν θα αναφερθώ στα ιστορικά ντοκουμέντα που άλλοι άξιοι ιστορικοί, πόντιοι αλλά και έλληνες της κυρίως Ελλάδας, έχουν τεκμηριωμένα και έγκυρα γράψει.

Ας ξεκινήσουμε από πολύ μακριά. Από ένα μεγάλο ποιητικό θεατρικό κείμενο. Ο Ευριπίδης, αυτοεξόριστος, ζει στη Μακεδονία. Η γενέθλια πατρίδα του τον έχει απαξιώσει, όταν η οξεία ματιά του και οι συνομιλίες του με τους σοφιστές (όλοι ξενόφερτοι στο Αστυ, άρα ύποπτοι και επικίνδυνοι – αφού επικίνδυνος ήταν και ο γκάγκαρος Αθηναίος Σωκράτης που ήπιε το κώνειο, φίλος του Ευριπίδη) τον οδήγησαν να στοχάζεται μέσω του τραγικού λόγου (εξάλλου από την εποχή τους χαρακτηρίστηκε «από σκηνής φιλόσοφος») για τα μεγάλα προβλήματα του έσω ανθρώπου, του πολίτη και των θεσμών της φθίνουσας δημοκρατίας του καιρού του. Πήρε λοιπόν των ομματιών του και μετανάστευσε στη Μακεδονία των ελλήνων εκεί κατοίκων (ποιος τ’ ακούει σήμερα, εξάλλου τα ονόματα των ηγεμόνων ήταν Αρχέλαος, Φίλιππος, Αλέξανδρος, όχι Ζόραν) που μιλούσαν ελληνικά και διδάσκονταν ελληνικά (αλλιώς πώς ένας πατέρας θα έπαιρνε ως δάσκαλο του παιδιού του τον Αριστοτέλη!), έγραψε εκεί και «δίδαξε» και τις «Βάκχες» του και την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και άλλα έργα που δεν σώθηκαν.

Αν αναφέρομαι σ’ αυτά τα γεγονότα, είναι για να παραπέμψω στον πρώτο στίχο από τα χορικά των «Βακχών», όπου ο Χορός αποτελείται από γυναίκες οι οποίες έχουν μυηθεί στη νέα θρησκεία που έχει ιδρύσει και διαδίδει ο Διόνυσος και τον ακολουθούν έως τη Θήβα, αρχαία πατρίδα της μητέρας του θεού, Σεμέλης. Εκεί λοιπόν οι Βάκχες δηλώνουν πως έρχονται από την περιοχή του όρους Τμώλος, που είναι η επικράτεια και η αφετηρία του Διονύσου και της θρησκείας του. Ο Τμώλος είναι η οροσειρά της περιοχής του Πόντου. Από εκεί ξεκίνησε μέσα στον μεγάλο παλιό χρόνο ο Διόνυσος, έφτασε κάποτε στη Μακεδονία, ενέταξε στη θρησκεία του το αμπέλι και το κρασί της αρχαίας Μαρώνειας και κατέβηκε αναζητώντας τις ρίζες του και τη θνητή πεθαμένη μητέρα του στη γενέθλια πόλη του.

Οι «Βάκχες» παίχτηκαν στη Μακεδονία, στην Πέλλα, για πρώτη φορά, άρα ήταν και ως μύθος αλλά και ως ιδεολογία γνωστά στην εμπειρία των μακεδόνων κατοίκων στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.

Αρα ο Διόνυσος για τη συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων ήταν ένας θεός που μεγάλωσε και ίδρυσε τη θρησκεία του στον Πόντο και οι Βακχίδες που αποτελούν τη συνοδεία του, τους πιστούς του, έρχονται από τα μέρη του Τμώλου. Εκεί λοιπόν συγκροτήθηκε ως θρησκευτική κατ’ αρχάς σέχτα η διονυσιακή λατρεία και συγκρότησε τα λατρευτικά της τελέσματα. Οποιος σήμερα βλέπει και ακούει χορούς και μουσική των Ποντίων της Ελλάδας αντιλαμβάνεται τι εννοώ. Ο Ξενοφών που ως έξοχος και τυχοδιώκτης βρέθηκε να οδηγεί τους μυρίους προς τον Εύξεινο Πόντο περιγράφει έκπληκτος (πρώτη πηγή) πυρρίχιο χορό πολεμιστών του Πόντου!

Οταν η διονυσιακή θρησκεία έφτασε στην Ελλάδα και κυρίως στην κοιτίδα του ορθολογισμού, την Αττική και τη Βοιωτία, βρήκε αντίδραση και αντιμετωπίστηκε ως εχθρός της νηφάλιας σκέψης, του ορθού λόγου και της ηθικής. Μια θρησκεία που θύει και απολύει στο κρασί και στον έρωτα και στα όργια δεν ήταν εύκολο να ενσωματωθεί σε μια δεσποτεία του επιχειρήματος και της αρχιτεκτονικής του λόγου.

Ακόμη κι όταν έγινε αποδεκτός ο Διόνυσος, «απεσεμνώθη», όπως γράφει ο Αριστοτέλης. Σκεφτείτε πως η διονυσιακή γιορτή και η κορύφωσή της με την τραγωδία από επαρχιακή πανήγυρις σε λίγα μόλις χρόνια ήρθε στο Αστυ με πρώτο σωζόμενο δράμα τους «Πέρσες» του Αισχύλου, ενώ διονυσιακό στοιχείο εμφανίζεται στις «Βάκχες» στη Μακεδονία το 405 π.Χ., στο τέλος του τραγικού τίτλου, όταν επιστρέφει ως καταστροφή ο ορθολογισμός και ο μαιναδισμός γίνεται νοσταλγία.

Ο ποντιακός Ελληνισμός εκεί στις παρυφές του βράχου όπου σταυρώθηκε ο Προμηθέας για αιώνες δημιούργησε έναν αυτόνομο, ιδιότυπο αλλά άκρως ελληνικό πολιτισμό. Εν πρώτοις το γλωσσικό του ιδίωμα μαζί με το κυπριακό, το κρητικό και κάποια γλωσσικά τοπικά ιδιώματα της Πελοποννήσου (τσακώνικα) αποτελούν τις μακρινές γλωσσικές βρυσομάνες της ελληνικής γλώσσας. Στην ποντιακή διάλεκτο διακρίνει κανείς τον χαμένο ήχο της ελληνικής του κέντρου, αφού χάθηκαν για πάντα η προσωδία, τα μακρά και τα βραχέα φωνήεντα και η μουσική στην εκφώνηση της φράσης.

Εχω κι άλλες φορές αναφερθεί στο πόσο έχει επηρεάσει η ποντιακή μουσική, όπως επιβιώνει μετά τον Διωγμό του ποντιακού Ελληνισμού και τη Γενοκτονία του στην κυρίως Ελλάδα, ιδιαίτερα στη Μακεδονία και τη Θράκη, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες εκ του Πόντου μαζικά.

Η ποντιακή λύρα έδωσε το δικό της ηχόχρωμα στη μουσική μας ευαισθησία πλάι στην κρητική και τη λύρα της Καρπάθου.

Οταν μεταφέρθηκε στη Μακεδονία η Παναγία Σουμελά, τον Δεκαπενταύγουστο ο τόπος εκείνος μετατρέπεται σε χώρο μνήμης, ακοής, κίνησης, φωνής, γεύσης και όσφρησης. Ξαναθυμίζω ότι η λέξη του Ομήρου Νόστος – επιστροφή στην πατρίδα – έφτασε έως εμάς ως νοσταλγία αλλά και ως νοστιμιά, αφού η μνήμη τής γεύσης του μητρικού και τοπικού φαγητού είναι αιώνια!

Οταν ο αείμνηστος Σπύρος Ευαγγελάτος ανέλαβε τη διεύθυνση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, εκτός από νεοελληνική, παιδική σκηνή και όπερα, ίδρυσε και ποντιακή σκηνή, με χιλιάδες θεατές, σολντ άουτ πάντοτε οι αίθουσες. Τότε είδαμε το έργο «Το προξενίον», ένα έξοχο δράμα με όλα τα δομικά και ψυχολογικά και ιδεολογικά στοιχεία των ιψενικών δραμάτων, του αστικού θεάτρου, ένα έργο που ήταν ισάξιο με τη «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου, ενώ ήταν γραμμένο πριν! Αυτό σημαίνει πως πριν από την Ελλάδα του Τρικούπη και του Βενιζέλου στον ελληνικό Πόντο οι έμποροι μεγαλοαστοί και οι επιστήμονες είχαν ευθεία επαφή με την αστική ευρωπαϊκή κουλτούρα.

Η ποντιακή ντοπιολαλιά είχε τόσο πολύ καλλιεργηθεί, ώστε μπόρεσε να σηκώσει το βάρος μιας μετάφρασης της «Οδύσσειας» του Ομήρου από τον Κοτανίδη, πατέρα του Γιώργου Κοτανίδη, του ηθοποιού. Μια γλωσσική προσφορά ανάλογη με τον «Ερωτόκριτο» και την «Ερωφίλη» της κρητικής διαλέκτου.

Η έκπληξή μας πάλι ήταν απρόσμενη όταν ο Λάζος Τερζάς, καλός ηθοποιός με ζωντανές ποντιακές ρίζες, ανέβασε την «Ειρήνη» του Αριστοφάνη με στίχο στην ποντιακή διάλεκτο και χορικά τραγουδισμένα με συνοδεία ποντιακής λύρας!

Μέλος τότε του γνωμοδοτικού συμβουλίου του Φεστιβάλ Αθηνών, πρότεινα και επιδοτήθηκε η παράσταση ως «πειραματική»! Παίχτηκε στον Λυκαβηττό και στην ποντιακή Ελληνοσύνη.

Ο αείμνηστος Δημήτρης Ψαθάς, Πόντιος της Διασποράς, μας κληροδότησε ένα έργο, «Γη του Πόντου», ιστορικό και λαογραφικό, τελείως διαφορετικό από την κυρίαρχη ευθυμογραφική του γραφή.

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης βραβεύτηκε για τα έξοχα μυθιστορήματά του που αναβιώνουν χωρίς συναισθηματισμούς αλλά με ρεαλισμό και γλωσσικό πλούτο την ψυχική ενδοχώρα του ποντιακού Ελληνισμού.

Ο Στέλιος Καζαντζίδης, η φωνή εκ των εγκάτων της ελληνικής μνήμης, άφησε και ανεπανάληπτες ηχογραφήσεις ποντιακής δημοτικής μουσικής και γλώσσας.

Δεν σκοπεύω εδώ να εξαντλήσω τους έξοχους λογίους, ζωγράφους, γλύπτες, γλωσσολόγους και θετικούς επιστήμονες που είτε γεννήθηκαν στον Πόντο είτε γεννήθηκαν στην Ελλάδα από τους πρόσφυγες γονείς τους.

Θα μείνω σε δύο μόνο ονόματα. Στον μεγάλο φιλόλογο και λατινιστή Πέτρο Κολακλίδη που διωγμένος από το ελλαδικό κατεστημένο πήγε στην Αμερική και εκεί διαφώτισε, ενημέρωσε και ενέπνευσε λογίους και πανεπιστημιακούς για την αξία του Καβάφη, ώστε να γίνει παγκόσμια ποιητική προίκα. Και βέβαια δεν μπορώ να μην αφιερώσω την τελευταία παράγραφο αυτής της ευγνωμοσύνης προς τους πόντιους αδελφούς στον Λευτέρη Παπαδόπουλο, τον ποιητή που με τα τραγούδια του βάθυνε την ψυχή μας, κράτησε υψηλό το ήθος της γλώσσας μας και τίμησε τις ρίζες του.