Οταν στη Νάξο {LF}έβλεπαν το ίδιο όνειρο

Για τους αναγνώστες που έχουν μεγαλώσει στην ελληνική ύπαιθρο, η ανθρωπολογική μελέτη του Τσαρλς Στιούαρτ θα χτυπήσει φλέβα. Θα τους θυμίσει πιθανότατα πόσο εύκολα τα όρια της ιστορικότητας συγχέονταν με εκείνα του «μύθου» και της προφορικής παράδοσης, ταγμένων και των δύο στην υπηρεσία της κοινότητας. Οσοι, πάλι, έχουν διαμορφώσει συμπεράσματα για το περίφημο ιστορικό ασυνείδητο μεγαλώνοντας σε αστικά κέντρα, θα αντικρίσουν μια εικόνα εξωτισμού μέσα στην ίδια τους την πατρίδα.

Πρωταγωνιστές είναι οι κάτοικοι της Κορώνου στη Νάξο: οι «ονειρευάμενοι» του 1836 και οι έφηβοι του 1930. Οι πρώτοι ζουν στο νεοσύστατο τότε ελληνικό κράτος, το οποίο αισθάνεται τον κίνδυνο να μετατραπεί σε προτεσταντικό ή καθολικό ελέω της Αντιβασιλείας. Νέοι νόμοι, εξάλλου, θέτουν τις ανασκαφές υπό αυστηρότερο έλεγχο για την προστασία των αρχαιοτήτων, ενώ επιβάλλουν την έκδοση επίσημης άδειας για οποιαδήποτε εκσκαφή. Είναι σ’ αυτό το ιστορικό πλαίσιο που οι πρώτοι κάτοικοι – βοσκοί και αγρότες – επικαλούνται όνειρα με την Παναγία που τους υποδεικνύει τοποθεσίες στο Αργοκοίλι με ιερές εικόνες και την ανάγκη να χτιστεί μοναστήρι προς χάρη της. «Η φωνή της Παναγίας που συμβούλευε τους ανθρώπους να ξεθάψουν τις εικόνες της και να της χτίσουν ένα “ευρύχωρον ξενοδοχείον”, ή ένα μοναστήρι, μπορούσε να θεωρηθεί ως προτροπή για την παραβίαση αρκετών νόμων». Από τη στιγμή μάλιστα που εμφανίζονται οι διηγήσεις θέτουν σε λειτουργία έναν μη αναστρέψιμο μηχανισμό, όπου συναιρούνται οι φοβίες της εποχής, η αναζήτηση της ασφάλειας και οι προσμονές για το μέλλον: «Ακόμα κι αν παραδεχτούμε πως κάποια από τα όνειρα ήταν κατασκευασμένα, οι διηγήσεις τους (όταν κυκλοφόρησαν σαν όνειρα) μπορεί να ήταν τόσο εντυπωσιακές και γόνιμες, που να προκάλεσαν πραγματικά όνειρα… Από το σύνολο ονείρων που δημιουργήθηκε, είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κάποιος τι προηγήθηκε ή τι ήταν ψέμα και τι αλήθεια» (σ. 68).

Η αντίδραση του κράτους στην ανακάλυψη τεσσάρων τελικά εικόνων δείχνει την πολιτική αξία που είχαν οι δραστηριότητες των «ονειρευάμενων». Με εντολή του διοικητή της Αστυνομίας Νάξου οι εικόνες κατάσχονται στο τέλος του 1838. «Από την οπτική γωνιά του ελληνικού κράτους… όνειρα εικόνων, οράματα αγίων και αιτήσεις ανέγερσης εκκλησιών ήταν απλώς ενοχλητικά χαρακτηριστικά της ελληνορθόδοξης λαϊκής κουλτούρας που έπρεπε να παταχθούν και να εκλογικευτούν» (σ. 120). Στο σημείο μάλιστα αυτό ο Στιούαρτ αποτίνει φόρο τιμής σε μία από τις σημαντικότερες ανθρωπολογικές μελέτες επί ελληνικού εδάφους: «Τα Αναστενάρια της Αγίας Ελένης» του Loring M. Danforth (Πλέθρον, μτφ. Μανώλης Πολέντας, 1995), σημειώνοντας πως και στην περίπτωσή τους ο επίσκοπος Σερρών είχε κατασχέσει τις εικόνες που χρησιμοποιούσαν οι αναστενάρηδες στη Βόρεια Ελλάδα ως στοιχείο μιας «δαιμονικής πρόληψης». Αξίζει να σημειωθεί ότι η άλλη σημαντική μελέτη στην οποία επανέρχεται ο Στιούαρτ είναι το «Honour, family and patronage» του J.K. Campbell (Oxford University Press, 1964), όπου ο ανθρωπολόγος διερευνά στο Ζαγόρι το σύστημα κοινωνικών αξιών των Σαρακατσάνων.

Τα οράματα

Το «κίνημα των εικόνων» μπορεί να σταμάτησε το 1838, αλλά ξαναβρήκε την πηγή της ενέργειάς του στις αρχές του 1930 και αφού το προσκύνημα της Παναγίας Αργοκοιλιώτισσας είχε πάρει μαζικές διαστάσεις (2.000 άτομα το 1904 στην ετήσια σύναξη). Στις 31 Ιανουαρίου η μαθήτρια Κατερίνα Λεγάκη αφηγήθηκε μια σειρά οραμάτων της Παναγίας, σύμφωνα με τα οποία η ιερή εικόνα της Αργοκοιλιώτισσας βρισκόταν στο εικονοστάσιο μιας κυρίας Ξένου στη Χώρα της Νάξου. Μαζί με τον αδελφό της Νικηφόρο εντόπισαν όντως την εικόνα, η οποία έφτασε στην Κόρωνο στις 2 Φεβρουαρίου 1930. «Το ότι η Κατερίνα και ο αδελφός της είδαν τα όνειρα αυτά σχεδόν έναν αιώνα μετά… δείχνει ότι οι συγχωριανοί τους αναμετέδιδαν διαρκώς αυτά τα ιστορικά γεγονότα. Η δραστηριότητα των προφητών, η κυκλοφορία προφορικών παραδόσεων, η τελετουργική δραστηριότητα της παρακολούθησης του ετήσιου προσκυνήματος στο Αργοκοίλι, όλα αυτά συνεισέφεραν στη διατήρηση μιας ζωντανής ιστορικής συνείδησης» (σ. 157). Λεπτομέρεια: οι νέοι οραματιστές ήταν απόγονοι των παλαιότερων!

Η Κατερίνα και ο Νικηφόρος δεν είναι οι μόνοι «ονειρευόμενοι παίδες», όπως τους αποκαλεί ο ντόπιος ιερέας Γαβριήλ Λεγάκης. Ενας κύκλος νεαρών και μεσήλικων ανθρώπων διηγούνται όνειρα δημοσίως – κυρίως για την εικόνα της Αγίας Αννας -, τα καταγράφουν στα περίφημα «τετράδια» και τα δημοσιοποιούν σε τακτά διαστήματα. Αποτέλεσμα: «τα παιδιά ονειρεύονταν συλλογικά», έβλεπαν πάνω – κάτω το ίδιο όνειρο.

Ολα αυτά δεν σημαίνουν τίποτε χωρίς – και πάλι – το ιστορικό πλαίσιο. Στη δεκαετία του 1930 η Νάξος χάνει σταδιακά το προνόμιο της εξόρυξης και εξαγωγής σμύριδας (ο βασικός πυλώνας της κορωνιδιάτικης οικονομίας). Καταλαμβάνεται από Ιταλούς και Γερμανούς, οι οποίοι επιτάσσουν το 50% των τροφίμων, του λαδιού και του κρασιού. Στις ονειρικές προβλέψεις οι κάτοικοι ψάχνουν «διεξόδους από το ανείπωτο συναισθηματικό σύμπλεγμα ελπίδας και άγχους». Πολλές από αυτές άλλωστε αφορούν την ανεύρεση μεγάλων κοιτασμάτων σμύριδας και τη δωρεάν διανομή εργαλείων (!) στους μεταλλωρύχους που θα ανακάλυπταν την εικόνα της Αγίας Αννας. «Τα όνειρα αποτελούσαν μια συναισθηματική αντίδραση στην ιστορία: ήταν η κινητήρια δύναμη της μυθιστορίας», όπως σημειώνει εύστοχα ο Στιούαρτ (σ. 277). Την ίδια στιγμή, έπαιρναν αποφάσεις για το μέλλον τους και συνδέονταν με το παρελθόν μέσω προσλήψεων «και όχι αναγκαστικά προλήψεων», όπως σημειώνει στην εισαγωγή ο υπεύθυνος της σειράς Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας στο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ιδρυμα Πελοποννήσου. «Μέσω αυτών των ονείρων είναι που διαμορφώνεται η ιστορική συνείδηση του χωριού και σμιλεύεται το έθος και η συλλογική ταυτότητά του. Μια ταυτότητα που φτιάχνεται μέσα από διαρκή ανταγωνισμό και διαπραγμάτευση με τους θεσμούς του εθνικού κέντρου (και της μετά το 1833 εθνικοποιημένης ελληνορθόδοξης Εκκλησίας), που έχουν πάντοτε αναγκαστικά άλλες προτεραιότητες και επιδιώξεις».

Ο ανθρωπολόγος Τσαρλς Στιούαρτ μιλάει για την έρευνά στη Νάξο, την Ελλάδα και τη Νοτιοανατολικη Ευρώπη

«Τα όνειρα που συντήρησε {LF}η θρησκεία έγιναν ιστορία»

Ποιο θεωρείτε το μεγαλύτερο εμπόδιο όσον αφορά την ελληνική κουλτούρα κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας;

Για οποιονδήποτε ξένο ανθρωπολόγο, το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η γλώσσα. Απέχω πολύ από το να τη γνωρίζω άριστα, αλλά έχω σπουδάσει αρχαία ελληνικά και είχα την ευκαιρία να μείνω στην Ελλάδα για μεγάλο διάστημα πριν καν γίνω ανθρωπολόγος. Το κομβικό σημείο στην έρευνά μου ήταν η ανακάλυψη των τετραδίων, όπου οι έφηβοι κατέγραφαν τα όνειρά τους το 1930. Πάνω από 40 τέτοια τετράδια ήρθαν στην κατοχή μου. Ηταν γραμμένα σε απλή γλώσσα, αλλά βρέθηκαν σχεδόν «σβησμένα» κι εγώ έπρεπε να δουλεύω με φωτοτυπίες των πρωτοτύπων. Δούλευα πολύ αργά και όσο προχωρούσα ένιωθα μεγάλη απογοήτευση. Χρειαζόταν να έχω ικανότητες παλαιογράφου. Και, πράγματι, βρήκα μια ελληνίδα καθηγήτρια στο Λονδίνο με αυτή την ειδίκευση, την Τατιάνα Χαλίδου, στην οποία πλέον είμαι ευγνώμων. Μαζί δουλέψαμε για να αποκρυπτογραφήσουμε τα τετράδια.

Πόσο εξωτικό σάς ακουγόταν όταν άνθρωποι στην Ελλάδα αφηγούνταν όνειρα με αγίους; Υπάρχει κάτι παρόμοιο στην αγγλοσαξονική κουλτούρα;

Είχα ερευνήσει την ελληνορθόδοξη θρησκεία για το παλιότερο βιβλίο μου, «Δαίμονες και διάβολοι στην Ελλάδα», για τις εικόνες και τους θρύλους που τις συνόδευαν, τους δαίμονες και τα διάφορα είδη ξωτικών που «ζουν» στο περιθώριο της θρησκευτικής εμπειρίας. Οπότε ήμουν ήδη, σχεδόν κυριολεκτικά, φορέας του «εξωτισμού» όταν καταπιάστηκα με τα όνειρα. Μια μέρα, ένας νεαρός άνδρας στην Κόρωνο μου είπε για το όνειρό του, στο οποίο η μητέρα του έβαζε φίδια σε ένα τσουβάλι. Τα έβαζε μάλιστα πολύ ήρεμα, εκτός από το τελευταίο, με το οποίο έπρεπε να παλέψει. Το όνειρο – το οποίο είδε μετά τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, αλλά πριν μάθει τα αποτελέσματα – αποτύπωνε πόσο τον είχε βοηθήσει η μητέρα του στην προετοιμασία των εξετάσεων και πώς είχε ξεπεράσει ένα δύσκολο θέμα (μια επιστημονική εξέταση, αν θυμάμαι καλά). Ενα τέτοιο όνειρο βοηθάει να αντιμετωπιστεί το άγχος. Σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα J. Allan Hobson, το άγχος είναι το κυρίαρχο συναίσθημα σε όλα τα όνειρα. Αυτό που μοιάζει διαφορετικό σε εκείνα που μου διηγούνται φίλοι από τις ΗΠΑ και την Αγγλία είναι ότι το πλαίσιο για να τα ερμηνεύσει κανείς έχει επηρεαστεί δραστικά από την ατομική ψυχολογία, συχνά από τον Φρόιντ ή τον Γιουνγκ. Στον μικρόκοσμό μου οι άνθρωποι αναζητούν πώς οδηγούνται σε διαφορετικά όνειρα εξαιτίας της συναισθηματικής τους κατάστασης ή των προσωπικών εμπειριών. Τα θεωρούν κωδικοποιημένα μηνύματα για τις προσωπικές επιθυμίες και τους φόβους που κρύβονται κάτω από την επιφάνεια, απρόσιτα για τη συνείδηση. Στην επαρχιακή Ελλάδα, αντιθέτως, το πλαίσιο ερμηνείας προϋποθέτει ότι τα όνειρα προλέγουν το μέλλον μέσω της αναφοράς σε κεντρικά σύμβολα. Η σημασία των τελευταίων είναι σχετικά σταθερή, κοινωνικά αναγνωρίσιμη, ενώ μεταφέρεται κωδικοποιημένη στους ονειροκρίτες. Το γεγονός ότι αυτοί ανάγονται έως το Βυζάντιο και την αρχαία Ελλάδα καθιστά το φαινόμενο πιο ενδιαφέρον. Παράλληλα με τη δική μου μελέτη, ξέρετε, έχουν κυκλοφορήσει τα τελευταία 15 χρόνια αρκετά πανεπιστημιακά βιβλία για τα όνειρα στην αρχαία Ελλάδα και στο Βυζάντιο.

Από τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία της έρευνάς σας είναι τα ρευστά όρια της χρονικότητας: πώς το παρελθόν διεισδύει στο παρόν και στο μέλλον…

Ναι, νομίζω ότι η ίδια η ανθρώπινη κατάσταση υποβάλλει τον καθένα μας σε μια παρόμοια χρονικότητα. Είναι η αίσθηση που έχουμε κοιτάζοντας το μέλλον με ελπίδα και προσμονή: έτσι αισθανόμαστε όλοι όταν κάνουμε σχέδια για το πού θέλουμε να φτάσουμε. Κοιτάζουμε, όμως, και στο παρελθόν για να «μάθουμε» από τις παραδόσεις και τις προηγούμενες εμπειρίες. Φέρνουμε το μέλλον και το παρελθόν στη στιγμή της τωρινής απόφασης. Σ’ αυτήν τη χρονικότητα που διαρκώς περιδινείται δεν υπάρχουν σαφή όρια μεταξύ του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Αυτή η υποσυνείδητη επίσης χρονικότητα αλληλεπιδρά με κοινωνικές κατασκευές, όπως ημερολόγια, διακοπές και τελετουργίες.

Ποιο ρόλο αναγνωρίζετε στη θρησκεία μέσα σε αυτό το πλαίσιο για τη συνείδηση της χρονικότητας;

Η θρησκεία εμφανίζεται από την πλευρά της κουλτούρας. Είναι το πλαίσιο που μοιράζεται η κοινότητα και αφορά σαφώς την εμπειρία των ονείρων και της χρονικότητας. Οι εκκλησίες στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία, ακριβώς όπως στην Ελλάδα, δεν έχουν βιώσει τη Μεταρρύθμιση και δεν έχουν υποστεί την «ορθολογική λιτότητά» της. Το θαύμα και το μυστηριώδες είναι περισσότερο πιθανά στη Νότια Ευρώπη, εκεί όπου ο πλούτος της θρησκευτικής εικονογραφίας και των τελετουργιών ερεθίζουν τις αισθήσεις (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι κάτοικοι δεν καταλαμβάνουν ένα φάσμα που φτάνει ως την «κοσμικότητα» ή τον αθεϊσμό). Στο βιβλίο μου περιγράφονται δύο επεισόδια, ένα του 1830 και ένα του 1930, όπου τα συλλογικά όνειρα για την Παναγία και τους αγίους προκάλεσαν τόσο δραματικές αντιδράσεις, ώστε αυτές να ενσωματωθούν τελικά στην ιστορία. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι στην Κόρωνο μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού αγκάλιασε την Ορθοδοξία με μεγάλο βαθμό πίστης, αλλά ταυτόχρονα γνωρίζουμε ότι ένα επίσης σημαντικό κομμάτι επέκρινε και απέρριψε τον ισχυρισμό των «ονειρευάμενων» πως δέχονται θεία μηνύματα. Ωστόσο, τα όνειρα αυτά έμειναν ζωντανά για μεγάλο χρονικό διάστημα, οδηγώντας στο προσκύνημα και το χτίσιμο εκκλησίας στο Αργοκοίλι. Τα όνειρα που συντήρησε η θρησκεία έγιναν ιστορία. Συνολικά, τα όνειρα, η χρονικότητα και η ιστορική συνείδηση μοιάζουν με μετεωρολογικούς παράγοντες που σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή συνδυάζονται για να δημιουργήσουν καιρικές συνθήκες. Ηταν, όμως, ένας ακόμη παράγοντας, το οικονομικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής, που συνέβαλε στην «τέλεια καταιγίδα». Το 1830, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος εθνικοποίησε την παραγωγή σμύριδας του χωριού, υπονομεύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την αίσθηση ιδιοκτησίας των κατοίκων για τη γη τους. Η κίνηση αυτή απομάκρυνε την έννοια της ευημερίας και τους υποβίβασε σε «προλετάριους του κράτους», σύμφωνα με έναν ιστορικό. Το 1930, η Μεγάλη Υφεση και ατυχείς χειρισμοί της κεντρικής διοίκησης τους στέρησαν τα μέσα επιβίωσης. Την περίοδο εκείνη, δεν ήταν καταλυτική μόνο η μορφή της θρησκείας. Ηταν το υπαρξιακό πρόβλημα της επιβίωσης που συνέβαλε στην επανεμφάνιση των ονείρων και των «προφητειών». Οι αφηγήσεις διασφάλιζαν ότι θα βρεθεί η εικόνα της Αγίας Αννας και η Κόρωνος θα ξαναγίνει πλούσια.

Μπορείτε να μοιραστείτε συμπεράσματα από το πρόσφατο βιβλίο σας «Εθνογραφίες της λιτότητας» για τη ΝΑ Ευρώπη;

Είναι ένα βιβλίο που επιμεληθήκαμε με τον ανθρωπολόγο, ειδικό στην Ελλάδα, Daniel Knight. Σε αυτό ζητήσαμε από τους συμμετέχοντες να διερευνήσουν την οικονομική κρίση από την πλευρά της χρονικότητας. Ενα από τα βασικά στοιχεία ήταν ο τρόπος με τον οποίο άνθρωποι από την Κύπρο ως την Πορτογαλία έπρεπε να ανακτήσουν τον χρόνο που είχαν επενδύσει για το μέλλον τους. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, πήραν δάνεια για να γίνουν ιδιοκτήτες σπιτιών, με την προσδοκία ότι η οικονομία συνεχώς θα αναπτύσσεται και οι ίδιοι θα ξεπλήρωναν με ευκολία τα δάνεια. Οταν δεν συνέβη αυτό, οι ζωές τους κατέρρευσαν – όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο. Επρεπε να αντιμετωπίσουν το μέλλον που είχαν σχεδιάσει, αλλά δεν τους προέκυπτε. Οι στόχοι που έδιναν νόημα στη ζωή εξαφανίστηκαν. Στη Σικελία οι άνθρωποι άρχισαν να πιστεύουν σε πολιτικούς μεσσίες που θα τους χάριζαν ένα ευοίωνο μέλλον, ενώ μια συναρπαστική μελέτη στην Ελλάδα αφορούσε τις μαζικές προσδοκίες για τον πιθανό θαμμένο «θησαυρό» της Αμφίπολης, η ανακάλυψη του οποίου θα θεράπευε τη χώρα από την οικονομική δυσπραγία. Την ίδια στιγμή, όπως ακριβώς έδειξε η υπόθεση της Αμφίπολης, πολλοί άνθρωποι έγιναν εξαιρετικά δύσπιστοι απέναντι στο κράτος, το οποίο θεωρούσαν ότι τους εξαπατούσε σχετικά με παρόμοιες ανακαλύψεις. Το βιβλίο δείχνει με τον τρόπο του ότι οι κρίσεις δημιουργούνται όταν αποκόπτονται οι δρόμοι προς το παρελθόν ή το μέλλον. Οταν το παρελθόν δεν μοιάζει με αυτό που ονειρεύεται κάποιος ή όταν το μέλλον παύει να είναι αυτό που ονειρεύτηκε.

Charles Stewart
Όνειρα και ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα
Μτφ. Κωστής Πανσέληνος
Μεταίχμιο, σελ. 464
Τιμή: 18,80 ευρώ
Κυκλοφορεί στις 19 Σεπτεμβρίου