Ο «ζωγράφος» Ορχάν Παμούκ

Δεκαπέντε χρόνια, από το 1959 έως το 1974, από τα επτά έως τα είκοσι δύο μου, ζωγράφιζα πολύ κι ονειρευόμουνα ότι στο μέλλον θα γινόμουνα ζωγράφος. Μεγάλωσα σε μια πολυμελή οικογένεια μηχανικών που δεν έδιναν πολλή σημασία στην τέχνη, αλλά στα μαθηματικά και στα παιχνίδια του μυαλού. Ο πατέρας κι ο θείος μου, όπως ο παππούς μου – που, έως τη δεκαετία του 1930, ήταν εργολάβος σιδηροδρόμων -, ήταν πολιτικοί μηχανικοί. Στα παιδικά μου χρόνια κανείς στην οικογένειά μου δεν φαινόταν ν’ απορεί με την αγάπη μου για τη ζωγραφική – το αντίθετο, όλοι θέλανε να με πείσουν ότι είχα ταλέντο. Τώρα, πενήντα χρόνια μετά, θέλω να προσθέσω ότι δεν είχα μόνο ταλέντο, είχα και την επιθυμία να ζωγραφίζω. Επειδή σκέφτομαι ότι το άλλο πραγματικά καθοριστικό, μυστηριακό στοιχείο της ζωής μου, όσο και το ταλέντο μου, ήταν η παράξενη επιθυμία μου, η εσωτερική αυτή ανάγκη μου να βάφω με χρώματα το χαρτί και να σχεδιάζω. Οπως η σεξουαλική επιθυμία που ένιωθα ξαφνικά, ενώ δεν είχα τίποτα ερεθιστικό στο μυαλό μου, όπως η μελαγχολία που ερχόταν πολύ σιγά, κι όταν συνειδητοποιούσα την τελευταία στιγμή ότι είχε έρθει, ήταν πολύ αργά για να την αποφύγω, ή όπως η οργή, που χωρίς φανερό λόγο αισθανόμουνα για όλα και για όλους, έτσι κι η επιθυμία μου να ζωγραφίσω εμφανιζόταν αιφνιδιαστικά μέσα μου, μεγάλωνε γρήγορα, απλωνόταν στην ψυχή μου. Ηξερα από πείρα ότι για λίγο μπορούσα να τη μεταθέσω για αργότερα, αλλά κι ότι θα ήμουν δυστυχισμένος αν για μεγάλο διάστημα δεν ζωγράφιζα. Ημουν πολύ ευτυχισμένος όταν, καθισμένος στο γραφείο μου, σχεδίαζα, άπλωνα τα χρώματα που μου κάνανε δώρο οι συγγενείς μου στα γενέθλιά μου, σ’ ένα χαρτί, σ’ ένα τετράδιο ή στον καμβά μου, όταν ζωγράφιζα κάποια πράγματα. (Ο σουηδός συγγραφέας Στρίντμπεργκ συγκρίνει αυτή την ευτυχία με την ευχαρίστηση που προσφέρει το όπιο)* […]

Το Με λένε Κόκκινο φτιάχτηκε με δύο ειδών υλικά, φαινομενικά αντίθετα μεταξύ τους: Το ένα αποτελείται από τις εμπειρίες μου και από το παραμυθένιο υλικό που απέκτησα διαβάζοντας κλασική ισλαμική λογοτεχνία· το άλλο είναι το ιστορικό υλικό που συγκέντρωσα διαβάζοντας αρχεία, βιβλία Ιστορίας, κείμενα που με ενδιέφεραν πολύ, γνώσεις που απέκτησα κοιτάζοντας δεκάδες χιλιάδες μικρογραφίες, που με καλούσαν να παρουσιάσω την ιστορική αλήθεια «σωστά». Για να «λειτουργήσει» το είδος που λέγεται ιστορικό μυθιστόρημα, η φωνή κι η προσωπική αλήθεια του συγγραφέα πρέπει να δένουν αρμονικά με το υλικό που έχει στη διάθεσή του από την εποχή την οποία ζωντανεύει. Η επίτευξη αυτής της αρμονίας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίζει ένας συγγραφέας όταν γράφει ιστορικό μυθιστόρημα! […]

Η μεγαλύτερη δημιουργική μου απόλαυση όταν έγραφα το Με λένε Κόκκινο δεν ήταν όταν έδινα φωνή στα αντικείμενα, αλλά στις εικόνες. Τώρα, έπειτα από χρόνια, καταλαβαίνω ότι έγραφα το μυθιστόρημα με ενθουσιασμό όχι μόνο επειδή, γράφοντας, ξαναζούσα την ευτυχία που ένιωθα ζωγραφίζοντας στα παιδικά μου χρόνια, αλλά κι επειδή κοίταζα τις εικόνες και τις περιέγραφα όπως τις βλέπανε τα πρόσωπα (οι φιγούρες) μέσα στην εικόνα, και τους έδινα φωνή. Στα παιδικά μου χρόνια, πριν ακόμα πάω σχολείο και μάθω να γράφω και να διαβάζω, διάβαζα τα εικονογραφημένα μυθιστορήματα που έφερνε σπίτι ο κατά δύο χρόνια μεγαλύτερος αδελφός μου. Επειδή δεν ήξερα να διαβάζω, αυτό που έκανα δεν ήταν διάβασμα, αλλά «μεταφορικό διάβασμα», μόνο έτσι θα μπορούσε να το πει κανείς. Οταν ο αδελφός μου ήταν στο σχολείο, έπαιρνα το περιοδικό από εκεί όπου το ‘χε αφήσει, κοίταζα τις εικόνες και προσπαθούσα να μαντέψω την ιστορία, τι μπορούσαν να λένε μεταξύ τους οι ήρωες μέσα από τα μπαλόνια διαλόγου.

* Βλ. Αύγουστος Στρίντμπεργκ, «Ο γιος της δούλας». (Σ.τ.Μ.)

Το «Με λένε Κόκκινο» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη στις 3/10 (τιμή: 21,90 ευρώ) στη μετάφραση της Στέλλας Βρεττού, με επίμετρο του συγγραφέα για πρώτη φορά. Το 2002 είχε κυκλοφορήσει από την «Ωκεανίδα»