Ο φωτογράφος {LF}της αυθεντικής Αμερικής

Συνήθιζε να στήνει στον φακό του καθημερινούς ανθρώπους. Οσο κι αν οι ίδιοι «σουλουπώνονταν», εκείνος πάντα κατάφερνε να τους αποτυπώνει σχεδόν γυμνούς: όχι από ρούχα αλλά από περιττά «στολίδια». Το ίδιο έκανε και με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Η ματιά του ήταν ωμή αλλά συγχρόνως επιβλητική κι έτσι κατάφερε με το ιδιαίτερο στυλ του να επηρεάσει μια ολόκληρη γενιά φωτογράφων. Αυτή την παρακαταθήκη αφήνει πίσω του ο Ρόμπερτ Φρανκ, ο αμερικανός φωτογράφος που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 95 χρόνων. Ενας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα που με το λεύκωμά του «The Americans» κατάφερε ν’ αλλάξει την κατεύθυνση στην τέχνη της φωτογραφίας.

Ο γεννημένος στη Ζυρίχη το 1924 Φρανκ, με τις 83 φωτογραφίες που συμπεριέλαβε στο λεύκωμα, ανέδειξε σε πρωταγωνιστές ανθρώπους που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο. Τραβηγμένες με μια μηχανή Leica 35 mm, σε άσπρους και μαύρους τόνους, οι εικόνες θεωρούνται η κορυφαία στιγμή στην καριέρα του φωτογράφου, αφού έσπασαν αρκετές φόρμες της τέχνης τη συγκεκριμένη περίοδο. Τριγυρνώντας στις Ηνωμένες Πολιτείες φωτογραφίζοντας, κατάφερε με τη δουλειά του να δείξει στους Αμερικανούς ποια ήταν στην πραγματικότητα η χώρα τους. Χάρη σε μια υποτροφία Guggenheim, φόρτωσε τα όνειρά του σ’ ένα Ford Coupe και μέσα σε εννιά μήνες έκανε 10.000 μίλια περνώντας από 30 πολιτείες κι αναζητώντας τα 767 μοντέλα του. Ανάμεσα σε μια συλλογή 28.000 κλικ που γέμισαν τα φιλμ του, ο Φρανκ επέλεξε εκείνα που αποτύπωναν σε αυθόρμητες στιγμές ζευγάρια εφήβων, μηχανόβιους και εργάτες, περνώντας μια άλλη Αμερική, πιο αληθινή αλλά και πιο έντονη. Και έβαλε τις φωτογραφίες στο βιβλίο που κυκλοφόρησε το 1959, παρέα μ’ έναν πρόλογο του Τζακ Κέρουακ, ο οποίος έγραφε χιουμοριστικά πως «βλέποντας τόσες φωτογραφίες, καταλήγεις να μην ξέρεις αν ένα τζουκ μποξ είναι πιο θλιβερό από ένα φέρετρο», αλλά σημείωσε επίσης πως επί της ουσίας όλο το έργο του Φρανκ «έβγαλε ένα λυπημένο ποίημα για την Αμερική».

ΕΝΑΣ OUTSIDER. Ο Φρανκ πάντα έβλεπε την Αμερική από το πρίσμα ενός ξένου αλλά παρ’ όλα αυτά αποτύπωνε την ουσία της. «Εφτασα όπου ήθελα να φτάσω, αλλά τελικά δεν ήταν ο τόπος που περίμενα να αντικρίσω. Ακόμα συνεχίζω να είμαι ένας outsider» ανέφερε ο ίδιος μιλώντας το 2004 στον βρετανό κριτικό Σον Ο’Χάγκαν. Η καλλιτεχνική του αντίληψη ήταν βαθιά ποιητική κι έφερε στο φως τη σκιά πίσω από το αμερικανικό όνειρο. Η αποξένωση, η αδικία, οι κοινωνικές αδικίες και οι φυλετικές διαφορές, η ίδια η κοινωνία και η λύπη της αποτυπώθηκαν σε σκούρους τόνους με φωτεινό τρόπο. Από αυτό το αντισυμβατικό μοτίβο δεν παρεξέκλινε ποτέ.

Ακόμα και στα τελευταία στάδια της καριέρας του αλλά και της ζωής του συνέχισε να είναι ένας αντικομφορμιστής καλλιτέχνης, πιστός στις απόψεις του, που στη δεκαετία του 1950 άλλαξαν τη φωτογραφία. Ωστόσο, ακόμα κι αυτό το κατόρθωμα δεν τον ικανοποίησε αφού λίγο μετά την ολοκλήρωση του πρότζεκτ «The Americans» έκρυψε τη μηχανή του σ’ ένα ντουλάπι και δεν την ξαναείδε για μία δεκαετία. Αφοσιώθηκε στον κινηματογράφο χωρίς να χάσει το ταλέντο του και παρέδωσε στο κοινό έργα όπως το «Cocksucker Blues», ένα ντοκιμαντέρ για την περιοδεία των Rolling Stones το 1972. Στην πορεία, δοκίμασε ξανά τη φωτογραφική του δεινότητα σε πιο εμπορικά πρότζεκτ, γιατί είχε σοβαρό λόγο. «Το είδος της φωτογραφίας που έκανα χάθηκε. Είναι παλιό. Δεν υπάρχει κανένα νόημα σ’ αυτό για μένα πια και δεν αντλώ καμία ικανοποίηση προσπαθώντας να το κάνω. Υπάρχουν πια υπερβολικά πολλές φωτογραφίες. Είναι συντριπτικές».