Η Ακρόπολη με δικά τους λόγια

Η ιστορία της Ακρόπολης αποκτά μία νέα προσέγγιση: αυτή τη φορά από την προφορικότητα των μαρμαροτεχνιτών. Η αμερικανίδα καλλιτέχνις Αλισον Βιέιρα, αφού επισκέφθηκε το μνημείο πολλές φορές σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, ξεκίνησε να συζητά με τους τεχνίτες, οι οποίοι είχαν έρθει από την Τήνο στην Αθήνα ήδη από τη δεκαετία του 1970 συμμετέχοντας στις εργασίες συντήρησης των μνημείων. Αποτέλεσμα αυτών των 15 «συνεντεύξεων» ήταν η έκδοση «On The Rock: The Acropolis Interviews» που κυκλοφορεί στα αγγλικά και τα ελληνικά από τις εκδόσεις Sobercove. Οπως η ίδια εξηγεί στα «Πρόσωπα», η σκέψη της να προσεγγίσει τους μαρμαροτεχνίτες της Ακρόπολης ξεκίνησε σε μία επίσκεψή της το 2016: «Είμαι Αμερικανίδα, χωρίς εκπαίδευση στη μαρμαροτεχνία. Δεν ήμουν σίγουρη αν θα ήμουν σε θέση να οικοδομήσω ένα “εμείς” ή αν οι συνομιλίες μας θα στόμωναν. Ετσι, συγκινήθηκα όταν εισέπραξα μια αίσθηση κοινότητας από τους τεχνίτες που λάξευαν τα μάρμαρα στην Ακρόπολη κατά τη συνέντευξη το 2016. Αυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στη φίλη μου Πολυάννα Βλατή, η οποία μεσολάβησε καθώς η ίδια ήταν συνάδελφός τους, επίσης εκπαιδευμένη στο να δουλεύει το μάρμαρο. Εκείνη μου έδωσε πρόσβαση στον κόσμο τους. Επίσης, ίσως επειδή τους πλησίασα ως καλλιτέχνις με είδαν ως συνάδελφο κατασκευαστή – που ήθελε να μάθει. Ηθελα να μάθω τι κάνουν, πώς το κάνουν και πώς αισθάνονται γι’ αυτό. Ηθελα να χρησιμοποιήσω τις ιστορίες τους, με τα λόγια τους, όχι τα δικά μου. Δεν είχα τη δομή μιας ακαδημαϊκής ανάλυσης προσπαθώντας να εντάξω μέσα σε αυτή τον λόγο τους. Δεν έγραφα μια επιστημονική ανάλυση. Η ελπίδα μου ήταν να δημιουργήσω μία μαρτυρία από δεκαπέντε πρόσωπα τα οποία προσπαθούν να εκφράσουν την ενσωματωμένη γνώση τους – η οποία δεν είναι εύκολο να περιγραφεί – στον προφορικό τους λόγο. Ορισμένα από αυτά που λένε αλληλοσυμπληρώνονται και μέσα από αυτό προκύπτει μια τεχνική την οποία μοιράζονται από κοινού. Ελπίζω να αντικατοπτρίζεται ο τρόπος συνομιλίας του δασκάλου με τον μαθητευόμενό του κατά την εκμάθηση της παραδοσιακής τεχνικής. Δεν είχα κανένα ενδιαφέρον να δημιουργήσω ένα εγχειρίδιο για τη μαρμαρογλυπτική και για τον Βράχο. Οι συζητήσεις στην Ακρόπολη δεν θα έπρεπε και δεν γίνεται να θεωρηθούν ως τέτοιο είδος.

Γιατί επιλέξατε το συγκεκριμένο μνημείο για να κάνετε ένα νέο καλλιτεχνικό έργο;

Μεταξύ του 2007 και του 2014, πριν πάω «πίσω από τα παρασκήνια», επισκέφθηκα την Ακρόπολη επτά έως δέκα φορές ως τουρίστας. Καθεμία από αυτές τις φορές παρακολουθούσα ολοένα και περισσότερο τους εργάτες παρά το ίδιο το μνημείο. Ο Παρθενώνας έγινε μια σκηνή των δράσεών τους. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων έκανα δύο βίντεο και τράβηξα αμέτρητες φωτογραφίες καταγραφής των τεχνιτών που εργάζονταν στον Παρθενώνα. Ετσι η ιδέα υπήρχε ήδη στο μυαλό μου όταν το 2014 η αθηναϊκή γκαλερί The Breeder με σύστησε στον Νικηφόρο Σαμσών, έναν νεαρό τεχνίτη που δούλευε στο μνημείο. Η συνάντηση με τον Νικηφόρο, ο οποίος στη συνέχεια με γνώρισε με την Πολυάννα, ήταν για μένα η κρίσιμη σχέση. Επισκέφθηκα το εργοτάξιο μαζί τους, έβλεπα τις εργασίες τους από κοντά, γύριζα όλα τα εργαστήρια, συνάντησα μερικούς από τους λαξευτές του μαρμάρου… Ημουν ενθουσιασμένη. Οταν επέστρεψα στη Νέα Υόρκη, ήθελα να μάθω όλα όσα μπορούσα για αυτό που μόλις είδα. Διάβασα μερικά επιστημονικά κείμενα σχετικά με την αποκατάσταση, αλλά η διαφορά ανάμεσα σε αυτά που βρήκα στα κείμενα και σε αυτό που μόλις είχα δει από πρώτο χέρι ήταν τεράστια. Η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως κάνει εκπληκτική δουλειά και το επίπεδο της υποτροφίας και της τεχνικής εμπειρογνωμοσύνης στο έργο της Ακρόπολης είναι απαράμιλλη. Ομως, δεν μπορούσα να βρω αυτό που έψαχνα: την υλικότητα, την κοινότητα και την ενσωματωμένη γνώση. Θυμάμαι να καθόμαστε στο μικροσκοπικό υπόστεγο που χρησίμευε ως χώρος διαλείμματος των εργαζομένων, βλέποντας έναν τύπο να τακτοποιεί μεθοδικά τον μαστραπά ανάμεσα στα εργαλεία του, κάνοντας τσιγάρο, κουβεντιάζοντας, πίνοντας τον καφέ του. Και αναρωτήθηκα «Πού θα μάθω γι αυτό»; Ετσι, αποφάσισα να αναλάβω η ίδια αυτήν την έρευνα.

Ποιο στοιχείο σάς συγκίνησε ιδιαίτερα στις αφηγήσεις;

Εκτός από το να μάθω για την τεχνική και τους ανθρώπους που την κατείχαν με συνεπήρε η ιδέα της επανα-χειρονομίας (re-gesture) . Οι σημερινοί μαρμαροτεχνίτες επαναλαμβάνουν τις ίδιες χειρονομίες που γίνονταν πάνω στην ίδια ύλη, στον ίδιο χώρο, πριν από 2.500 χρόνια. Το σημερινό κομμάτι μαρμάρου εξορύσσεται από την αντίθετη πλαγιά της Πεντέλης. Του ίδιου όρους που έδωσε το αρχικό μάρμαρο της Ακρόπολης. Από την ίδια φλέβα. Υπάρχουν βασανιστικές συνέχειες υλικών και χειρονομιών, αλλά ο τρόπος που λειτουργεί εκεί ο χρόνος είναι λιγότερο απλός. Ηθελα λοιπόν να διερευνήσω πώς οι τεχνίτες βίωναν αυτήν την εμπειρία της συνέχειας μέσα στην αναδίπλωση του χρόνου.